देङ शियाओ पिङ

स्वतन्त्र विश्वकोश, नेपाली विकिपिडियाबाट
Jump to navigation Jump to search
तेङ सियाओ फिङ
邓小平
Deng Xiaoping.jpg
सन् १९७९ मा सियाओ फिङ
कम्युनिस्ट पार्टीका केन्द्रीय सल्लाहकार
कार्यकाल
१३ सेप्टेम्बर १९८२ – २ नोभेम्बर १९८७
सहायकपो इपो
सु सि-यु
खान चेनलिन
लि वेई-हान
General Secretaryहु इयाओपाङ
चाओ सियाङ
पूर्वाधिकारीनवनिर्मित कार्यालय
उतराधिकारीछेन युन
चीनको केन्द्रीय सैन्य आयोगका अध्यक्ष
कार्यकाल
२८ जुन १९८१ – ९ नोभेम्बर १९८९
सहायकये चियेन-इङ
चाओ सि-इयनङ
याङ साङखुन
पूर्वाधिकारीहुआ गोआफेङ
उतराधिकारीजियाङ जेमिन
चिनियाँ नागरिक राजनैतिक परामर्श सम्मेलनका अध्यक्ष
कार्यकाल
८ मार्च १९७८ – १७ जुन १९८३
पूर्वाधिकारीचौ एन-लाई
खाली (सज् १९७६ – १९७८)
उतराधिकारीतेङ याङचाओ
राष्ट्रिय काङ्ग्रेसका
सदस्य
कार्यकाल
१८ अप्रिल १९८९ – २१ डिसेम्बर १९६८
२६ फेब्रुअरी १९७८ – १९ फेब्रुअरी १९९७
जनवादी गणतन्त्र चीनका प्रथम उपाध्यक्ष
कार्यकाल
१७ जनवरी १९७५ – ७ अप्रिल १९७६
२१ जुलाई १९७७ – १० सेप्टेम्बर १९८०
Premierचौ एन-लाई
हुआ गोफेङ
पूर्वाधिकारीलिन बियाओ
उतराधिकारीवान लि
व्यक्तिगत विवरण
जन्म(१९०४-०८-२२)२२ अगस्ट १९०४
सिचुआन, चीन
मृत्यु१९ फेब्रुअरी १९९७(१९९७-०२-१९) (९२ वर्ष)
बेइजिङ
राष्ट्रियताचिनियाँ
राजनीतिक पार्टीचिनियाँ कम्युनिष्ट पार्टी
जीवन साथी(हरू)झाङ सियुआन (张锡瑗) (सन् १९२८–१९२९)
जिज वेइङ (金维映) (सन् १९३१–१९३९)
झोऊ लिज (卓琳) (सन् १९३९–१९९७)
सन्तान(हरू)तेङ लिज
तेङ फुफाङ
तेङ नान
तेङ रोङ
तेङ जिफाङ
देङ शियाओ पिङ
सरलीकृत चिनियाँ 邓小平
परम्परागत चिनियाँ 鄧小平
Deng Xiansheng
सरलीकृत चिनियाँ 邓先圣
परम्परागत चिनियाँ 鄧先聖


देङ शियाओ पिङ (चिनियाँ: 邓小平, २२ अगस्ट १९०४-१९ फेब्रुअरी १९९७) एक चिनियाँ क्रान्तिकारी र राजनेता थिए। उनले सन् १९७८ डिसेम्बर देखि सन् १९८९ नोभेम्बरसम्म जनवादी चीनको प्रमुख नीति निर्माताको रूपमा काम गरेका थिए। सन् १९७६ मा माओ त्से तुङ्को मृत्यु पछि चीनको शत्तामा तेङको सर्वोच्च नेताको रूपमा उदय भएको थियो भने उनले आफ्नो देशलाई दूरगामी बजार-आर्थिक सुधारको शृङ्खलाको नेतृत्व गरेका थिए जसबाट उनलाई "अधुनिक चीनको निर्माता"को रूपमा चिनिन्छ।

सत्तारोहण तथा शासन[सम्पादन गर्ने]

सर्वोच्च नेता[सम्पादन गर्ने]

देङ शियाओ पिङको अमेरिकी भ्रमण (१९७९)को आगमन समारोहमा देङ र जिम्मी कार्टर

९ सेप्टेम्बर १९७६ मा माओको मृत्यु पछि र अक्टोबरमा चारको समुहको सफाया पछि, देङ चीनको सर्वोच्च नेताको रुपमा उदाए। माओको निधन हुनुभन्दा अगाडि, उनले धारण गरेको सरकारी पद चीनको राज्य परिषद को उप प्रधानमन्त्री पद मात्र थियो। ,[१] तर ह्वा गोफेङ पार्टीलाई अतिवादी/ उग्रवामपन्थी हरूबाट मुक्त गर्न चाहन्थे र सफलता पूर्वक चारजनाको समुह (ग्याङ अफ फो)लाई किनारा लगाए। २२ जुलाई १९७७ मा, देङ "केन्द्रिय समिती"को उपाध्यक्ष, सैन्य परिषदको उपाध्यक्ष र जनमुक्ति सेनाको प्रमुखको पदमा पुनर्स्थापित भए।[२]

माओका केही नीतिलाई लिएर सन् १९६० र ७० को दशकमा कैयौँ पटक झट्का बेहोरेपछि देङ सियाओपिङ सचेत भएका थिए। अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्धलाई लिएर देङ सियाओपिङ केही सिद्धान्तका साथ अघि बढ्ने गर्दथे। उनी आफूलाई मात्रै महत्त्वका साथ अग्रपंक्तिमा राख्दैनथे।

उनले आफ्नो पूरै ध्यान चिनियाँ अर्थतन्त्रलाई तीव्र गतिका साथ अगाडि बढाउनमा केन्द्रित गरेका थिए।

हार्वर्ड विश्वविद्यालयमा सामाजिक विज्ञान पढाउने प्राध्यापक एज्रा फोगेलले देङ सिआओपिङको जीवनी लेखेका छन्। उनले देङ सिआओपिङलाई अस्थिरतालाई रोक्दै स्थायित्व ल्याउन सक्ने क्षमता भएको एक महान् नेताका रूपमा चित्रण गरेका छन्।

देशको अर्थतन्त्रमा भएको कायापलटसँगै चिनियाँ नागरिकमा आर्थिक सम्पन्नता मात्रै नआइ सत्तामा चिनियाँ कम्युनिष्ट पार्टीको पकड समेत मजबुत भएको छ। चीनमा देङ सिआओपिङको आर्थिक उदारीकरणलाई राजनीतिक उदारीकरण पनि भनिन्छ।

विदेश मामिला[सम्पादन गर्ने]

देङ शियाओ पिङ (बायाँ) र उनको पत्नी (दायाँ) लाई सम्बोधन गर्दै जोनसन स्पेस सेन्टरका निर्देशक क्रिस्टोफर सि. क्राफ्ट

नोभेम्बर १९७८ मा, राजनैतिक उलट लट स्थिर भएपछि, देङले बैकक, क्वालालम्पुर र सिंगापुरको भ्रमण गरे र सिंगापुरका प्रधानमन्त्री लि क्वान यु सँग भेटे। सिंगापुरको आर्थिक विकास, हरियाली र आवास परियोजना, बाट देङ निकै प्रभावित भए। र पछि दसौं हजार चिनियाँ नागरिकहरूलाई सिंगापुर र विश्वका विभिन्न देशहरूमा त्यहाँको अनुभव सिक्न र त्यसको ज्ञानलाई चीन फिर्ता ल्याउन्को लागि पठाए। लि क्वान यु ले अर्को तर्फ, देङलाई दक्षिण पूर्वी एसियामा बामपन्थी विचारधारा निर्यात बन्द गर्न सुझाव दिए, जुन सुझाव पछि देङले अनुसरण गरे।[३][४]

१९७९ को पूर्वार्धमा, देङले संयुक्त राज्य अमेरिकाको औपचारिक भ्रमण गरे। उनले राष्ट्रपति जिम्मी कार्टर र अन्य धेरै सांसद (कंग्रेसम्यान ) हरूसँग भेटवार्ता गरे।

चीन जापान सम्बन्धमा पनि महत्वपूर्ण सुधार आयो।[५] देङले जापानलाई द्रुत गतिमा विकास गर्ने शक्तिको रुपमा उदाहरणको रुपमा प्रस्तुत गरे जसले चीनको आर्थिक विकासमा अनुकरणीय उदाहरण पेश गर्यो।

सुधार तथा आधुनिकीकरण[सम्पादन गर्ने]

देङ सिआओपिङले प्राय बिरालो सिद्धान्त 'क्याट थिअरी' को कुरा गर्दथे अर्थात् बिरालोको रङ कालो वा सेतो हुनुले अर्थ राख्दैन, जबसम्म बिरालोले मुसा समातिरहन्छ तबसम्म त्यो राम्रो बिरालो नै कहलिन्छ।[६]

सबैभन्दा पहिले उनले सोभियत सङ्घको आर्थिक 'मोडल'लाई परित्याग गरे र चिनियाँ आवश्यकता अनुसारको अर्थतन्त्रमा आधुनिकीकरणलाई समाजवादका साथ अगाडि बढाए।

चिनियाँ लेखक युकोन ख्वाङ आफ्नो पुस्तक 'क्र्याकिङ द चाइना कनन्ड्रमः ह्वाइ कन्भेन्सनल इकोनोमिक विज्डम इज रंग' मा लेखेका छन्, "देङ सिआओपिङ एक महान् सुधारक मात्रै थिएनन्, धैर्य नभएका व्यक्ति पनि थिए। "

देङ सिआओपिङले शुरू गरेको सामाजिक-आर्थिक सुधारको दृष्टान्त मानव इतिहासमा भेटिँदैन।

सन् १९७८ देखि २०१६ को बीचमा चीनको कुल ग्राहस्थ उत्पादनमा ३,२३० प्रतिशतले वृद्धि भएको छ।

यसबीचमा ७० करोड मानिसहरू गरिबीको रेखाबाट माथि उठे भने ३८.५ करोड मानिसहरू मध्यम वर्गका रूपमा उकासिए।

चीनको वैदेशिक व्यापार साढे १७ हजार प्रतिशतले बढ्यो भने सन् २०१५ सम्म चीन विदेशी व्यापारमा अगुवाको रूपमा उदायो।

सन् १९७८ मा चीनले वर्षभरि गर्ने व्यापार अहिले दुई दिनमै गर्छ।

देङ सिआओपिङले चिनियाँ कम्युनिष्ट पार्टीलाई सामूहिक नेतृत्वमा लगेर चीनमा सामाजिक-आर्थिक परिवर्तनको प्रक्रियामा तीव्रता दिए।[६]

चार आधुनिकीकरण[सम्पादन गर्ने]

आर्थिक विकासको तीन कदम[सम्पादन गर्ने]

अन्य सुधार[सम्पादन गर्ने]

हङकङ तथा मकाउको फिर्ता[सम्पादन गर्ने]

A model reconstruction of Deng Xiaoping's 1984 meeting with UK Prime Minister Margaret Thatcher, Shenzhen

१९८० पछि, देङले अर्थतन्त्रको विस्तार, र हङकङ फिर्ताको लागि वार्ताको नेतृत्व गरे उनले बेलायती प्रधानमन्त्री मार्गर्याट थ्याचर सँग व्यक्तिगत रुपमा भेटे। थ्याचर यो वार्ता मा हङकङ टापु र कोव्लून टापूमा बेलायतको शासन निरन्तरता दिने आशाका साथमा सहभागी भएकी थिइन् - तर यो कुरा देङले दृढता पूर्वक अस्वीकार गरे। यो वार्ताको नतिजास्वरुप चीन -बेलायत संयुक्त घोषणापत्र भयो, यसमा १९ डिसेम्बर १९८४ मा हस्ताक्षर भयो, यसै सन्धी बमोजिम सन् १९९७ मा हङकङ चीनलाई हस्तान्तरण हुने व्यवस्था थियो तर यो काम त्यति सजिलो हुने छैन भन्ने आशंका चीनियाँ नेतृत्वलाई थियो। सन् १९९९ मा पोर्चुगल बाट मकाउ फिर्ता गराइयो। देङ शियाओ पिङ ले हङकङ र मकाओलाई शान्तिपूर्ण र व्यवधानरहित ढंगले चीनमा पुन:एकीकरण गराउन विश्वमा नौलो राजनीतिक अवधारणा एक देश दुई प्रणाली अगाडि सारे। सन् १९८० मा अगाडि सारिएको त्यो अवधारणाको सार थियो– "भविष्यमा आवश्यक प्रक्रिया पुर्‍याएर एकीकरण गरिने हङकङ र मकाउ एकीकृत चीनको अभिन्न अंग हुनेछन्। चीन एउटै रहने छ तर हङकङ र मकाउमा मुख्य भूमि चीन (मेनल्याण्ड चाइना)को भन्दा फरक व्यवस्था रहने छन्। चीनमा एकीकरण गरिएपछि पनि हङकङ र मकाउमा साविक बमोजिमकै आर्थिक र प्रशासनिक व्यवस्था कायम रहने छन् तथा साविक बमोजिम नै ती स्थानमा अन्तर्राष्ट्रिय व्यापारिक सम्बन्धहरु रहने छन्। "

यही अवधारणाबमोजिम चीनको संविधानमै "एक देश दुई प्रणाली" को व्यवस्था गरियो। यसै अनुसार सन् १९८७ मा सन् १९९९ मा पूर्व सन्धीबमोजिम मकाउ चीनलाई हस्तान्तरण हुने गरी पोर्चुगल सरकारसँग चीनले सम्झौता गर्यो। पुरानै आर्थिक, राजनीतिक, प्रशासनिक प्रणाली र वैदेशिक सम्बन्ध रहने छ भनेर पटकपटक पूँजीवादी विश्वलाई आश्वस्त गराउने प्रयास गरेपछि सन् १९९७, जुलाई १ का दिन हङकङमा चिनियाँ झण्डा फहराइयो ।

जनसंख्या नियन्त्रण तथा अपराध नियन्त्रण[सम्पादन गर्ने]

तियानमेन चोकको प्रदर्शन दमन[सम्पादन गर्ने]

सन् १९८९मा पूर्वी युरोपका विभिन्न देशहरूमा कम्युनिस्ट शासन ढलिरहेको समयमा, बेइजिङको तियानमेन चोकमा विद्यार्थीहरू कम्युनिस्ट शासन अन्त्य गर्न १५ अप्रिल देखि ५ जुन १९८९ मा प्रदर्शनमा सहभागी थिए। तर चीनको देङ शासनले ३ र ४ जुनको बीचमा उनीहरुलाई दबाएको थियो। अप्रिल महिनामा सुरु भएको सो आन्दोलन जुन ३ र ४ को बीचमा बेइजिङ नरसंहारमा परिणत भएर अन्त्य भएको थियो।

राजिनामा र १९९२ दक्षिणी भ्रमण[सम्पादन गर्ने]

आधिकारिक रुपमा, नोभेम्बर १९८९ मा केन्द्रिय सैन्य परिषद को पदबाट हटेर उच्च ओहोदाबाट निवृत हुने निर्णय गरे। र उनका उत्तराधिकारी जियाङ जमिन केन्द्रिय सैन्य परिषदको नयाँ अध्यक्ष बने।[६][७] यद्यपि चीन अझै पनि देङ शियाओ पिङ युगमा थियो। उनलाई अझै पनि निरन्तर रुपमा देशको "सर्वोच्च नेता" मानिन्थ्यो र शासनमा अझै पनि इनको नियन्त्रण रहेको विश्वास गरिन्थ्यो, र पार्टीको १४ सम्मेलनमा १९९२ मा हु जिन्ताओलाई जियाङ जमिनको उत्तराधिकारी नियुक्त गरे। ढाँचा:According to whom देङलाई आधिकारिक रुपमा "चीनको आर्थिक सुधार र चीनको समाजवादी आधुनिकीकरणको प्रमुख वास्तुकार" को रुपमा मानिन्छ। कम्युनिष्ट पार्टीहरू बीचमा, उनले बूढो उमेरमा पनि राजनीतिबाट सन्यास नलिने कम्युनिस्ट कार्यकर्ताहरूको लागि अनुकरणीय उदाहरण पेश गरेको विश्वास गरिन्छ। नमरे सम्म पद नछाड्ने यस अघिका प्रचलनहरू उनले तोडे र यो परम्परा २०१८ सम्म रह्यो जब सि जिनपिङले पदावधि को सिमा हटाए। उनलाई कुनै उपाधी नजोडी प्रायः कमरेड सियाओ पिङ बाट सम्बोधन गरिन्थ्यो।

आलोचना[सम्पादन गर्ने]

उग्रवामपन्थीहरूका दृष्टिकोणमा देङ दक्षिणपन्थी थिए । उनलाई गद्दार भनेर आलोचना गर्ने गर्छन्। उनलाई ल्यू शाओ चीसँग देङलाई कारबाही गरी पार्टी बर्खास्त गरिएको थियो। दसौं महाधिवेसनपछि देङ शियाओ पिङ जस्ता दक्षिणपन्थी गद्दारलाई कारबाही फुकुवा गरी पुनर्संरचना गरेर पार्टीगल्ती गरेको थियो । सन् १९७६ मा माओको निधन भयो । माओको मृत्युपछि देङ शियाओ पिङ शक्तिमा आए । माओको मृत्युभएको एक महिना नपुग्दै अक्टोबरमा चिनियाँ प्रतिक्रान्ति भयो । देङ शियाओ पिङले चार आधुनिकीकरणको सिद्धान्त अपनाइ चीनमा मिश्रति अर्थतन्त्र र खुला बजारी समाजवादको सिद्धान्त लागू गरेर चीनमा पुँजीवादको पुनर्स्थापना गरियो । [८]

मृत्यु तथा प्रतिक्रिया[सम्पादन गर्ने]

देङको मृत्यु १९ फेब्रुअरी १९९७ मा , ९२ वर्षको उमेरमा फोक्सोको संक्रमण र पार्किन्सनको कारणले भयो।[९] सत्तामा उनका उत्तराधिकारी जियाङ जमिनको बलियो पकड भएपनि, सरकारी नीतिनियम हरू देङको राजनैतिक तथा आर्थिक सिद्धान्तका आधारमा कायम हुन्थे।

सन्दर्भ सामग्रीहरू[सम्पादन गर्ने]

  1. 1975–1976 and 1977–1980, Europa Publications (2002) "The People's Republic of Chine: Introductory Survey" The Europa World Year Book 2003 volume 1, (44th edition) Europa Publications, London, p. 1075, col. 1, आइएसबिएन १-८५७४३-२२७-४; and Bo, Zhiyue (2007) China's Elite Politics: Political Transition and Power Balancing World Scientific, Hackensack, New Jersey, p. 59, आइएसबिएन ९८१-२७०-०४१-२
  2. "1977: Deng Xiaoping back in power", BBC News, २२ जुलाई १९७७, मूलबाट २८ जुलाई २०१७-मा सङ्ग्रहित, अन्तिम पहुँच २१ जुलाई २०११ 
  3. "MFA, Singapore Press Release", App.mfa.gov.sg, २९ डिसेम्बर २००५, मूलबाट २ मार्च २०१२-मा सङ्ग्रहित, अन्तिम पहुँच २७ नोभेम्बर २०११ 
  4. Lee Kuan Yew, From Third World to First: The Singapore Story, 1965–2000, Volume 2, (HarperCollins: 2000), pp. 595–603
  5. (Article 2) "The Contracting Parties declare that neither of them should seek hegemony in the Asia-Pacific region or in any other region and that each is opposed to efforts by any other country or group of countries to establish such hegemony." MOFA: Treaty of Peace and Friendship between Japan and the People's Republic of China वेब्याक मेसिन अभिलेखिकरण ९ जुन २०१७ मिति
  6. ६.० ६.१ ६.२ ४० वर्षमा चीन कसरी समृद्ध भयो? उद्दरण त्रुटी: Invalid <ref> tag; name ":0" defined multiple times with different content
  7. Denmark, Abraham, "Analysis | 40 years ago, Deng Xiaoping changed China—and the world", Washington Post (अङ्ग्रेजीमा), मूलबाट ८ मे २०१९-मा सङ्ग्रहित, अन्तिम पहुँच २७ जुलाई २०१९ 
  8. हस्तबहादुर केसी
  9. Hsü, Immanuel C.Y. (२०००), The Rise of Modern China (6th संस्करण), New York: Oxford University Press, पृ: ९७४, आइएसबिएन 9780195125047