नक्षत्र
| नक्षत्रहरू |
|---|
हिन्दू तथ बौद्धज्योतिषमा नक्षत्र ( संस्कृत: नक्षत्रम् ) भनेको आकाशमा रहेका ताराहरूको समूहको लागि प्रयोग हुने शब्द हो। नक्षत्र भनेको ग्रहण रेखामा रहेका २७ (कहिलेकाहीं २८) क्षेत्रहरू मध्ये एक हो। नक्षत्रको नाम सम्बन्धित क्षेत्रहरूमा वा नजिकैको प्रमुख तारासँग सम्बन्धित छ। सारमा (पश्चिमी खगोलीय शब्दहरूमा), नक्षत्र भनेको केवल एक तारामण्डल हो। प्रत्येक नक्षत्रलाई चार पदमा विभाजन गरिएको छ।
नक्षत्रलाई सूचीबद्ध गर्ने पहिलो खगोलीय ग्रन्थ वेदांग ज्योतिष हो। [१]
शास्त्रीय हिन्दू धर्मशास्त्रहरू ( महाभारत, हरिवंश ) मा, नक्षत्रहरूको सृष्टि दक्षलाई दिइएको छ। [२] नक्षत्रहरूलाई दक्षकी छोरीहरू तथा चन्द्रदेवकी पत्नीहरूको रूपमा मानवीय चित्रण गरिएको छ।
जब चन्द्रले रोहिणीको पक्षमा आफ्ना २६ अन्य पत्नीहरूलाई बेवास्ता गरे, उनका ससुराले उनलाई कुष्ठरोगको श्राप दिए र चन्द्रमा प्रत्येक महिना बढ्दै र घट्दै जाने श्राप दिए। [३] नक्षत्रहरूलाई वैकल्पिक रूपमा कश्यपका छोरीहरूको रूपमा पनि वर्णन गरिएको छ।
अथर्ववेदमा
[सम्पादन गर्नुहोस्]
अथर्ववेदमा (शौनकिय संहिता- १९.७मा ) २७ को नक्षत्रको सूची दिइएको छ, जसमध्ये धेरै पछिल्ला नक्षत्रहरूसँग मेल खान्छ: [४] [क]
- Ashwini
- Bharani
- Kṛttikā (the Pleiades)
- Rohinī (Aldebaran)
- Mrigashīrsha
- Ārdrā (Betelgeuse)
- Punarvasu (Castor and Pollux)
- Pushya
- Asleshā
- Maghā (Regulus)
- Purva Phalguni
- Uttara Phalguni (Denebola)
- Hasta
- Chitrā (Spica)
- Svāti (Arcturus)
- Vishākhā
- Anurādhā
- Jyeshthā
- Mūla
- Purva Ashadha
- Uttara Ashadha
- Shravana
- Dhanishta
- Satabhishak (Sadachbia)
- Purva Bhadrapada
- Uttara Bhadrapada
- Revati
नक्षत्रहरूको सूची
[सम्पादन गर्नुहोस्]हिन्दू खगोल विज्ञानमा, पुरानो परम्परा २८ नक्षत्रको थियो। यसको प्रयोग स्वर्गमा आकाशीय चिन्हको रूपमा गरिन्थ्यो।
जब यिनीहरूलाई परिक्रमा मार्गको बराबर भागहरूमा नक्साङ्कन गरियो, २७ को भाग भागहरू अपनाइयो। यसले प्रत्येक भाग (अर्थात् खण्ड) को स्पष्ट परिभाषा १३° २०′ लाई समेट्छ। (२८ खण्डहरू को मामलामा १२°51 3⁄7 )। यस प्रक्रियामा, नक्षत्र अभिजितलाई स्थान दिइएन । [५]:{{{1}}} यद्यपि, कुनै शुभ घटनाको समय निर्धारण गर्दा अभिजित नक्षत्र महत्त्वपूर्ण हुन्छ। सूर्य सिद्धान्तले सत्ताईस नक्षत्रहरूको निर्देशांक संक्षिप्त रूपमा निर्दिष्ट गर्दछ। [५]:{{{1}}}:
बाशम (१९५४) अनुसार, नक्षत्रहरूको निम्न सूची दिन्छ। <ref> The Wonder that was India, पृ: ४९०।
| # | नाम | पाश्चात्य नाम | ग्रह | प्रतीक | देवता | राशी | मानचित्र |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 1 | अश्विनी (Ashvinī) | β and γ Arietis | केतु | घोडाको शीर | आश्विनीकुमार |
|
 |
| 2 | भरणी (Bharanī) | 35, 39, and 41 Arietis | शुक्राचार्य | योनी | यम |
|
|
| 3 | कृत्तिका | Pleiades | सूर्य (देवता) | भाला | अग्नी |
|
 |
| 4 | रोहिणी (Rohinī) | Aldebaran | चन्द्र | रथ, मन्दिर, वरको रुख | प्रजापति |
|
|
| 5 | मृगशिरा
(Mrigashīrsha) |
मङ्गल | मृगको शिर | सोम (चन्द्र) |
|
 | |
| 6 | आद्रा (Ārdrā) | राहु | हिरा, मानव शिर | रुद्र |
|
| |
| 7 | पुनर्वसु (Punarvasu) | बृहस्पति | बाण | अदिती |
|
 | |
| 8 | पुष्य (Pushya) | शनि | कमल | बृहस्पति |
|
 | |
| 9 | अश्लेशा (Āshleshā) | बुध | नाग | नाग |
|
 | |
| 10 | मघा (Maghā) | केतु | राजसिंहासन | पितृ |
|
 | |
| 11 | पूर्वाफाल्गुनी (Pūrva Phalgunī) | शुक्राचार्य | Front legs of bed, hammock, fig tree | भग |
|
| |
| 12 | उत्तराफाल्गुनी (Uttara Phalgunī) | सूर्य (देवता) | Four legs of bed, hammock | आर्यमान |
|
| |
| 13 | हस्त (Hasta) | चन्द्र | हात | सवितृ |
|
 | |
| 14 | चित्रा (Chitrā) | मङ्गल | मोति | त्वष्टृ / विश्वकर्मा |
|
 | |
| 15 | स्वाती(Svātī) | राहु | वृक्ष | वायु |
|
 | |
| 16 | विशाखा (Vishākhā) | बृहस्पति | कुमाले चक्र | ईन्द्र |
|
 | |
| 17 | अनुराधा (Anurādhā) | शनि | Triumphal archway, lotus, bamboo | मित्र |
|
 | |
| 18 | ज्येष्ठा (Jyeshtha) | बुध | circular amulet, umbrella, earring | ईन्द्र |
|
| |
| 19 | मूल (Mūla) | केतु | Bunch of roots tied together, elephant goad | निर्ऋति |
|
| |
| 20 | पूर्वाषाढा (Pūrva Ashādhā) | शुक्राचार्य | Elephant tusk, fan, winnowing basket | आप (जल) |
|
 | |
| 21 | उत्तराषाढा (Uttara Ashādhā) | सूर्य (देवता) | Elephant tusk, small bed | विश्वेदेव |
|
| |
| *[note १] | Abhijit "The Invincible" |
ζ and σ Lyrae | ब्रह्मा | ब्रह्मा |
|
 | |
| 22 | श्रवण (Shravana) | चन्द्र | Ear or Three Footprints | विष्णु |
|
 | |
| 23 | श्रविष्ठा (Shravishthā) or धनिष्ठा | मङ्गल | Drum or flute | वसु |  | ||
| 24 | शतभिषा (Shatabhishaj) | Sadachbia | राहु | Empty circle, 1,000 flowers or stars | वरुण |
|
 |
| 25 | पूर्वभाद्रपद (Pūrva Bhādrapadā) | बृहस्पति | Swords or two front legs of funeral cot, man with two faces | एकपद |
|
 | |
| 26 | उत्तरभाद्रपदा (Uttara Bhādrapadā) | शनि | Twins, back legs of funeral cot, snake in the water | अहिर्बुध्न्य |
|
.png) | |
| 27 | रेवती (Revatī) | बुध | Fish or a pair of fish, drum | पूषन् |
|
 |
सन्दर्भ सामग्रीहरू
[सम्पादन गर्नुहोस्]- ↑ "Nakshatras and Upanakshatras", vedanet.com, American Institute of Vedic Studies, जुन १३, २०१२, मूलबाट मार्च २२, २०१५-मा सङ्ग्रहित। अभिलेखिकरण मार्च २२, २०१५ वेब्याक मेसिन
- ↑ The Hindu Pantheon, १८१०।
- ↑ Encyclopedia of Ancient Deities, २०२१-१२-०६।
- 1 2 3 Hymns of the Atharva Veda।
- 1 2 Translation of the Surya Siddhantha, a Textbook of Hindu Astronomy।
ढाँचा:Jyotish Vidyaढाँचा:Indian astronomy
- ↑ From Griffith (1895) Hymns of the Atharva Veda:[४]
1 citrā́ṇi sākáṃ diví rocanā́ni sarīsr̥pā́ṇi bhúvane javā́ni
turmíśaṃ sumatím ichámāno áhāni gīrbhíḥ saparyāmi nā́kam
2 suhávam agne kŕ̥ttikā róhiṇī cā́stu bhadráṃ mr̥gáśiraḥ śám ārdrā́
púnarvasū sūnŕ̥tā cā́ru púṣyo bhānúr āśleṣā́ áyanaṃ maghā́ me
3 púṇyaṃ pū́rvā phálgunyau cā́tra hástaś citrā́ śivā́ svātí sukhó me astu
rā́dhe viśā́khe suhávānurādhā́ jyéṣṭhā sunákṣatram áriṣṭa mū́lam
4 ánnaṃ pū́rvā rāsatāṃ me aṣādhā́ ū́rjaṃ devy úttarā ā́ vahantu
abhijín me rāsatāṃ púṇyam evá śrávaṇaḥ śráviṣṭhāḥ kurvatāṃ supuṣṭím
5 ā́ me mahác chatábhiṣag várīya ā́ me dvayā́ próṣṭhapadā suśárma
ā́ revátī cāśvayújau bhágaṃ ma ā́ me rayíṃ bháraṇya ā́ vahantu[४]
<ref> tags exist for a group named "lower-alpha", but no corresponding <references group="lower-alpha"/> tag was found
- ↑ Abhijit is the 22nd lunar mansion in the Indian system of 28 nakshatras. According to traditional beliefs, it is not necessarily a separate nakshatra per se, but rather a division within the sidereal Capricorn sign, spanning from the fourth pada of Uttara Ashadha to the first pada of Shravana.
<ref> tags exist for a group named "note", but no corresponding <references group="note"/> tag was found