नन्दक

नन्दक धारण गरेका विष्णुको मूर्ति

नन्दक (संस्कृत: नन्दक, शाअ 'आनन्दको स्रोत') वा नन्दकी हिन्दु देवता विष्णुको तरबार हो। विष्णुलाई उनका सामान्य चार हातहरू भन्दा बढी हात भएको देखाइने चित्र वा मूर्तिहरूमा नन्दकलाई समावेश गरेको पाइन्छ। हिन्दु धर्मग्रन्थहरूमा यस तरबारलाई ज्ञानसँग तुलना गरिएको छ।

श्रीवैष्णव सम्प्रदाय (एक प्रमुख वैष्णव परम्परा) मा, सन्तहरू अन्नमाचार्य र पेयावलवारलाई नन्दकको अवतार मानिन्छ।

पौराणिक कथा

अग्नि पुराणका अनुसार, सृष्टिकर्ता देवता ब्रह्मा मेरु पर्वतमा यज्ञ गरिरहेका हुन्छन्। सय हात भएको असुर लोहले उक्त यज्ञमा बाधा पुर्‍याउँछ। त्यसपछि विष्णु यज्ञको अग्निबाट ब्रह्माका अगाडि प्रकट हुन्छन्। विष्णुले असुरबाट 'नन्दक' नामक तरबार खोस्छन्। सो तरबारलाई नीलो रङ्गको र रत्नजडित बिँड भएको भनी वर्णन गरिएको छ। आफ्नो गदा प्रहार गर्दै असुरले पर्वतबाट धेरै देवीदेवताहरूलाई लखेट्छ। विष्णुले सोही तरबारले असुरको वध गर्छन्। असुरको शरीरका काटिएका भागहरू पृथ्वीमा खस्छ र नन्दकको स्पर्शका कारण फलाममा परिणत हुन्छ। विष्णुले असुरलाई उसको शरीरका खसेका भागहरू पृथ्वीमा हतियार निर्माणका लागि प्रयोग गरिनेछन् भनी वरदान दिन्छन्।

साहित्य

तरबार समातेका एक युवकको रूपमा मानवीकरण गरिएको नन्दक।

विष्णुलाई सामान्यतया चतुर्भुज (चार हात भएको) रूपमा चित्रण गरिन्छ, जसमा उनका चार हातमा पाञ्चजन्य (शङ्ख), सुदर्शन चक्र, पद्म (कमल) र कौमोदकी गदा हुन्छन्। देवताको आठ वा सोह्र हात भएका चित्रणहरूमा उनलाई तरबार बोकेको देखाइन्छ। विष्णुका चित्रणहरूमा तरबारलाई निकै कम देखाइन्छ। विष्णुको प्रतिमा लक्षण मा यो गुप्त युग (३२०–५५०) तिर मात्र देखा परेको हो।

हिन्दु धर्मग्रन्थ रामायण मा विष्णुका अवतार रामको तरबारको रूपमा नन्दकको उल्लेख गरिएको छ। हरिवंश र 'वृहत्ब्रह्म संहिता' ले विष्णुको चार हात भएका मूर्तिहरूमा पनि तरबार देखाउनुपर्ने निर्देश दिएका छन्। सात्वत संहिताले ६ हात भएका विष्णुको दाहिने हातमा र १० हात भएका विष्णुको देब्रे हातमा यो तरबार देखाउन सिफारिस गरेको छ। कालिका पुराण मा विष्णुको अवतार वामनले आफ्नो दाहिने हातमा नन्दक समातेको वर्णन गरिएको छ। ११औँ शताब्दीको एउटा मूर्तिमा यो तरबार उनको पेटीमा बाँधिएको देखिन्छ।

विष्णुका १००० नामहरूको सूची भएको विष्णु सहस्रनाम मा नन्दकको दुई पटक उल्लेख गरिएको छ। एक मन्त्रमा, विष्णुलाई शङ्ख, नन्दक र चक्र धारण गर्ने देवताको रूपमा प्रशंसा गरिएको छ। विष्णुको ९९४औँ नाम "नन्दकी" हो, जसको अर्थ नन्दक चलाउने भन्ने हुन्छ।

उत्तर प्रदेशको देवगढस्थित गुप्तकालीन मन्दिरको 'शेषशायी विष्णु' प्यानलमा नन्दकलाई मानव रूपमा तरबार समातेको एक युवकको रूपमा चित्रण गरिएको छ (हेर्नुहोस् आयुधपुरुष)। उनलाई विष्णुका अन्य मानवीकरण गरिएका अस्त्रहरूको नेतृत्व गर्दै असुर मधु र कैटभ विरुद्ध लडिरहेको देखाइन्छ। महाबलीपुरम्को महिषासुरमर्दिनी मण्डपमा पनि मधु र कैटभको दृश्यमा नन्दकलाई 'आयुधपुरुष' को रूपमा चित्रण गरिएको छ।

प्रतीकवाद

विष्णु पुराण का अनुसार "पवित्र तरबार" नन्दकले ज्ञानलाई प्रतिनिधित्व गर्दछ, जुन विद्या (जसलाई बुद्धि, विज्ञान वा दर्शनको रूपमा पनि अनुवाद गरिन्छ) बाट उत्पन्न हुन्छ। यसको दापलाई भने अविद्या (अज्ञानता वा भ्रम) मानिएको छ। वराह पुराण ले यसलाई अज्ञानताको विनाशकको रूपमा वर्णन गरेको छ।

कृष्ण उपनिषद् ले यस तरबारलाई संहारक देवता शिवसँग तुलना गरेको छ। यसका अनुसार 'महादेव' (महेश्वर) ले ज्ञानको प्रज्वलित तलवारको रूप लिन्छन् जसले अज्ञानतालाई नष्ट गर्दछ।