नयनराज पाण्डे

स्वतन्त्र विश्वकोश, नेपाली विकिपिडियाबाट
यसमा जानुहोस्: परिचालन, खोज्नुहोस्
नयनराज पाण्डे
नयन राज पाण्डे
जन्म वि.सं. २०२३ जेठ २७ गते
प्युखा, काठमाण्डौं
वासस्थान श्रीटोल,वसुन्धरा,काठमाण्डौं
राष्ट्रियता नेपाल नेपाली
शिक्षा बी. एल
पेशा लेखन, चलचित्र निर्माण तथा निर्देशन
चिनारीको कारण कथा, उपन्यास, पटकथा लेखन
प्रशिद्ध कार्य उलार, लू, घामकिरी, सल्लीपिर, यार
गृहनगर काठमाडौं
जिवनसाथी सानु पाण्डे
सन्तान नीलाभ राज पाण्डे, निशान्त राज पाण्डे
मातापिता स्व.डिल्लीराज पाण्डे, भगवतीदेवी पाण्डे

नयनराज पाण्डे (अङ्ग्रेजी: Nayan Raj Pandey)(जन्म सन् १९६६, ९ जुन विक्रम सम्बत: २०२३, २७ जेठ)[१] चर्चित नेपाली साहित्यकार हुन् । उनी नेपाली कथाकार, चलचित्रका पटकथा लेखक तथा समकालीन परिस्थितिलाई चित्रात्मक शैलीमा प्रस्तुत गर्ने प्रसिद्ध उपन्यासकार हुन् ।[२] उलार, लू, घामकिरी र सल्लीपिर उपन्यास उनका चर्चित उपन्यासमा पर्दछन् भने निदाएँ जगदम्बा, खोरभित्रको जोकर र चकलेट नामक कथासंग्रह पनि चर्चित छन् । आख्यानकार पाण्डेका संस्मरणमात्मक कृति पहिलो गैरआख्यान पुस्तक "यार" पनि प्रकाशित भएको छ ।[३][४][५][६]

प्रारम्भिक जीवन तथा शिक्षा[सम्पादन गर्ने]

पिता स्व.डिल्लीराज पाण्डे काठमाण्डौको सूचना विभागमा कार्यरत भएको बेला नयनराज पाण्डे माता भगवतीदेवी पाण्डेको कोखबाट काठमाण्डुको प्युखा टोलमा जन्मिएका भए पनि केही समयपछि पिता नेपालगञ्जको एउटा माध्यमिक विद्यालयमा हेडमास्टरमा नियुक्त हुनुभएपछि मातापितासँगै उनी पनि नेपालगञ्ज पुगे र त्यहीँ नै उनको बाल्यकाल बित्न थाल्यो । विद्यालय स्तरदेखि प्रमाणपत्र तहसम्मको अध्ययन पनि उनको नेपालगन्जमै सम्पन्न भएको हो । पछि कानुनमा स्नातक तहको अध्ययन गर्ने क्रममा उनी २०४४ सालमा काठमाण्डौ आए र त्यसपछि काठमाण्डौ मै रहेर साहित्य साधना गर्न थाले । तराई मधेशमा रहँदा त्यहाँको जनजीवन, समाज र संस्कृतिलाई नजिकबाट हेर्न र अनुभूत गर्न पाएकोले उनका रचनाहरूमा तराईमधेशका सुखदुख, समस्या, सरोकार र पीडा मुख्यरुपमा प्रस्तुत हुने गरेको छ ।[७]

कार्य जीवन[सम्पादन गर्ने]

मुलत:साहित्य लेखनलाई नै जीवनको अभिष्ठ बनाएका नयनराज पाण्डेको राजधानी आगमनसँगै श्रब्य-दृश्य माध्यममा पनि संलग्न भए । टेलिभिजनका लागि धारावाहिक लेखन र चलचित्र लेखनसँगै टेलिश्रृंखला र वृत्तचित्र निर्माण र निर्देशनमा पनि संलग्न हुनथाले । केही वर्ष नेपाल टेलिभिजनको लागि साहित्य र संस्कृतिप्रधान कार्यक्रम अभिव्यक्तिको निर्देशन र निर्माण पनि गरे । उक्त कार्यक्रमका प्रस्तोता पनि उनी आफैँ थिए । करिब दुई दशकसम्म श्रब्यदृश्य माध्यममा संलग्न रहेपछि उनी पुन: साहित्य सिर्जनामै केन्द्रित रहेर पूर्णकालीक लेखकको रुपमा हाल नेपाली साहित्यमा संलग्न छन् ।

लेखनशैली[सम्पादन गर्ने]

आफ्ना कृतिहरूमा रमाइलो पारामा गम्भीर विषय उठान गर्न खप्पिस आख्यानकार पाण्डे उत्कृष्ट लेखन शैलीका कारण भाषाका जादूगर मानिन्छन् । कथा लेखनमा उनी समकालीन परिदृश्यमा आफ्नो आक्रामक तेवरसहित सरल, शिल्प, छरितो भाषा र तीक्ष्ण व्यङ्ग्यचेतका कारण सर्वथा पृथक् देखिन्छन् ।[८] उनी सधै समाजका सीमान्तकृत ‘सबाल्टर्न’ पात्रहरुलाई केन्द्रमा राखेर लेख्छन् । आजीविकाका लागि तिनले गर्ने दुःखको वरिपरि उपन्यासको हृदय घुमिरहन्छ ।[९]

गाउँमा मधेशको समाज, संस्कृति, मनोवृत्ति र राजनीतिको प्रतिबिम्ब उतार्न र विविध जाति, धर्म र समुदायका मानिस आवरणमा फरक देखिए पनि अन्तरहृदयबाट एक रहेको मन छुने चित्रण गर्न लेखक पाण्डे सफल छन् आफ्ना कृतिहरुमा । उनी नेपाली साहित्यमा मधेसीको सम्वेदना, सीमान्त मधेशीहरूका भावना पस्कन्छन् ।[१०][११] आफ्ना प्रमुख कृति उलारमा सीमान्त तहका जनताको संघर्षकथा, चर्चित उपन्यास लू मा भारतीय सीमावर्ती क्षेत्रको नेपाली जीवनलाई निकटबाट नियाल्ने काम गरेका छन् जसमा मधेशको कथा–व्यथालाई सार्थक औपन्यासिकतामा प्रस्तुत गर्छन् भने घामकिरीमा मिथकको उल्लेख गर्दै गौरवशाली कथावाचन परम्परालाई आधुनिक युगसँग जोडी स्वैरकल्पलाको उत्तम प्रयोग गर्दै पाठकलाई कथानकीय चटकतामा भुलाउन सफल छन् ।[१२][१३][१४] पात्रको भाषा र परिवेशलाई आञ्चलिकताको रङ दिएर लेखिएको उनको उलार उपन्यास सामाजिक अध्ययनका दृष्टिकोणले अत्यन्त महत्त्वपूर्ण मानिन्छ त्यसैले उलारलाई त्रिभुवन विश्वविद्यालयको स्नातक तह, तृतीय वर्षको ऐच्छिक नेपालीको पाठ्यक्रममा समावेश गरिएको छ ।[१५]

अघिल्लो उपन्यास ‘घामकिरी’ मा ‘म्याजिकल रियालिज्म’ को प्रयोग गरेका नयनराजले 'सल्लीपिर'मा यही सिद्धान्तको सहाराले किताब बोकेको चौंरी गाउँसम्म पुर्‍याएका छन् । यस्ता प्रयोग गरी आफ्ना उपन्यास ‘मोनोटोनस’ हुनबाट जोगाउन र पाठकहरुलाई नयाँ स्वाद थपिदिन सिपालु छन् लेखक । राजनीतिका कारण देशमा ‘पहाड भर्सेज मधेश’ मानसिकता विकसित भइरहेको बेला लेखकका रुपमा नयनराजले मानिस जहाँ भए पनि सीमान्तकृतको दुःख समान भएको अनुभूत गराउन सफल छन् । नयनको लेखनीमा विशिष्ट क्षमता भएकैले यो सम्भव भएको हो । सामाजिक सहिष्णुताका लागि एउटा लेखकले अपील गर्ने अर्को सम्यक् शैली नहोला ।[१६]

लेखन एवम् प्रकाशन / मुख्य कृतिहरू[सम्पादन गर्ने]

उपन्यास[सम्पादन गर्ने]

  • नांगो मान्छेको डायरी, २०४४[१७]
  • विक्रमादित्य, एउटा कथा सुन, २०४४
  • अतिरिक्त, २०५०
  • उलार, पहिलाे संस्करण २०५३, २०५५, दोस्रो संस्करण २०६५, तेस्रो संस्करण मोटो गातामा २०७१ [१८][१०][१९][२०],२० बर्षे संस्करण, २०७२[२१], (त्रि.वि.वि.को स्नातक तह, तृतीय वर्षको ऐच्छिक नेपालीको पाठ्यक्रममा समावेश गरिएको)
  • लू, २०६८ [२२][१९][२३] [११]
  • घामकिरी, २०७० ।[२४][१९]
  • सल्लीपिर, चैत्र २०७२[२५][२६][२७][२८]

कथा संग्रहः[सम्पादन गर्ने]

  • खोरभित्र जोकर, २०६०
  • निदाएँ जगदम्बा, २०६५
  • चकलेट, २०६९[२९][३०][३१]

स‌ंस्मरण कृति[सम्पादन गर्ने]

बालसाहित्य[सम्पादन गर्ने]

  • सन्तोष र हराएको सूर्य, २०७१ (चित्रकथा)[३२]
  • जरायोको साइकल,२०७३ (चित्रकथा)

चलचित्र क्षेत्र/पटकथा लेखन[सम्पादन गर्ने]

चलचित्र लेखन[सम्पादन गर्ने]

दुई दर्जन चलचित्रको लेखन ।

टेलिश्रृंखला लेखन[सम्पादन गर्ने]

  • करुणा
  • दुई थोपा आँसु
  • पुष्पाञ्जली
  • जीवनचक्र
  • ममता
  • चेतना
  • चेष्टा
  • जीवन यात्रा
  • कसलाई आफ्नो भनुँ
  • दुई दिनको जिन्दगानी
  • किनारा
  • चाहना मनको

टेलिचलचित्रका करीब २ हजार भन्दा बढी श्रृंखलाहरुको लेखन ।

स्तंभ लेखन[सम्पादन गर्ने]

कान्तिपुर, नयाँ पत्रिका, राजधानी, नागरिक लगायतका दैनिक, साप्ताहिक पत्रपत्रिकामा नियमित रुपमा साहित्यिक तथा साँस्कृतिक विषय वस्तुमा समसामयिक लेख तथा स्तंभ लेखन ।

निर्माण तथा निर्देशन[सम्पादन गर्ने]

ठूलो पर्दाको चलचित्रको निर्देशन[सम्पादन गर्ने]

टेलिश्रृंखला निर्देशन[सम्पादन गर्ने]

  • संगीत, चेष्टा, अर्थ लगायतका टेलिश्रृंखलाहरुको लेखन तथा निर्देशन ।

वृत्तचित्र निर्देशन तथा निर्माण[सम्पादन गर्ने]

  • नेपाल टेलिभिजनका लागि विगतमा पटक पटक “अभिव्यक्ति”नामक साहित्यिक एवं साँस्कृतिक कार्यक्रमको निर्माण, निर्देशन र संचालन ।

पुरस्कार तथा सम्मान[सम्पादन गर्ने]

  • सर्वश्रेष्ठ नाटक लेखन पुरस्कार— नेपाल प्रज्ञा प्रतिष्ठान,२०४५
  • राष्ट्रिय प्रतिभा पुरस्कार,२०५३
  • सारस्वत सम्मान, महेन्द्र पुस्तकालय, नेपालगंज ,२०५३
  • लोकेन्द्र साहित्य पुरस्कार, २०५८
  • सर्वश्रेष्ठ पटकथाका लागि मोशन पिक्चर अवार्ड, २०५८
  • रामराज पन्त स्मृति पुरस्कार, २०६०
  • तन्नेरी सम्मान, २०६१
  • गरिमा सम्मान पुरस्कार, २०६२ (साझा प्रकाशन)
  • पहलमानसिंह स्वाँर स्मृति सम्मान, २०६५
  • मैना चलचित्रको पटकथाका लागि राष्ट्रिय पुरस्कार, २०६७
  • नेपाल चलचित्र संघले २०६९ सालमा चलचित्र लेखनमा योगदान पुर्याए वापत डायमण्ड शमशेर स्मृति लेखन सम्मान।२०६९
  • मैनाली कथा पुरस्कार,२०७२[३४][३५]

प्रशासनिक सम्बद्धता[सम्पादन गर्ने]

  • चलचित्र विकाश बोर्ड सदस्य (२०६४–६५) नेपाल सरकारबाट नियुक्त ।
  • साझा प्रकाशनको निर्वाचित संचालक सदस्य (२०६५ देखि २०७१सम्म)
  • हालको आवद्दता - आर्को सिनेमा प्रालि

सन्दर्भ सूची[सम्पादन गर्ने]

  1. नयनराज पाण्डे, न-बाट लेखकहरूको नामावली, नेपाली लेखकहरूको वैयित्तिक विवरण पुस्तकालय
  2. "‘उलार’ उपन्यासको समाजपरक समालोचना - बिन्दु शर्मा", .samakalinsahitya.com। 
  3. ३.० ३.१ "‘यार’ लिएर नयनराज", kantipurdaily.com, कान्तिपुर, पुस ३०, २०७४, अभिगमन मिति २०१८-०२-०४ 
  4. ४.० ४.१ "‘यार’ लिएर आइपुगे नयनराज पाण्डे", deshsanchar.com, देश सञ्चार, पुस २९, २०७४, अभिगमन मिति २०१८-०२-०४ 
  5. ५.० ५.१ "नयनराज पाण्डेको संस्मरणात्मक कृति ‘यार’ सार्वजनिक", everesttimesnews.com, एभरेष्ट टाइम्स, जनवरी १३, २०१८, अभिगमन मिति २०१८-०२-०४ 
  6. ६.० ६.१ "नयनको ‘यार’", http://annapurnapost.com/, अन्नपूर्ण पोष्ट, शनिवार, पुस २९, २०७४, अभिगमन मिति २०१८-०२-०४ 
  7. शरद चिराग, च‌गा समात्न पाेखरीमा, कान्तिपुर,'कोपिला', मिति २०७० कार्तिक १७ गते.
  8. Chaklet (चकलेट)by Nayan Raj Pandey
  9. "सल्लीपिर: अक्षरको अभिव्यञ्जना - शंकर तिवारी‍. हिमालखबर. सोमबार, बैशाख २७, २०७३", .himalkhabar.com। 
  10. १०.० १०.१ किताब: उलार, कान्तिपुर-कोसेली -२०७१ असार १४ शनिवार.
  11. ११.० ११.१ धीरेन्द्र प्रेमर्षि, साहित्यमा मधेशको संवेदना, हिमाल खबर पत्रिका-मंसिर १-१५,२०६९.
  12. धनराज गिरी, ‘घामकिरी’ मा विचरण गर्दा, चितवन पोष्ट, जनवरी ४,२०१४.
  13. Bindesh, घामकिरीका सम्बन्धमा लागेका कुरा
  14. "‘उलार’ उपन्यासको समाजपरक समालोचना - बिन्दु शर्मा", .samakalinsahitya.com। 
  15. "‘उलार’ उपन्यासको समाजपरक समालोचना - बिन्दु शर्मा", .samakalinsahitya.com। 
  16. "सल्लीपिर: अक्षरको अभिव्यञ्जना - शंकर तिवारी‍. हिमालखबर. सोमबार, बैशाख २७, २०७३", .himalkhabar.com। 
  17. नाङ्गो मान्छेको डायरी : केही अंश - नयनराज पाण्डे
  18. Komal Prasad Phuyal, An Eddy in the Maze: Subaltern Subject in Pandey's Ular, Literary Studies, 26 (March 2012): 63-66.
  19. १९.० १९.१ १९.२ Of creativity, motives, and missions, Republica, November 8,2013.
  20. Ular (hardcover)by Nayan Raj Panday,
  21. -श्यामल, ‘उलार’ को २० बर्ष - टाँगा अझै उलार भइरहेछ, प्रेमललवा ?, अन्नपूर्ण पोस्ट, शनिबार, २५ पुष २०७२.
  22. Loo by Nayan Raj Pandey
  23. "लूः सानो गाउँको ठूलो कथा, -जीवन क्षेत्री", ८ नोभेम्बर २०१२। 
  24. "Nayan Raj Pandey releases घामकिरी" (नेपालीमा)। 
  25. लेखकका सबै कुरा एकनासले प्रिय नहुन सक्छन् : नयनराज पाण्डे, पहिलोपोस्ट, १८ बैशाख २०७३
  26. नयनराज पाण्डे भन्छन्- 'आलोचक भनेका मापसे चेक गर्ने ट्राफिक प्रहरीजस्तै हुन्, पहिलोपोस्ट, १९ बैशाख २०७३
  27. "सल्लीपिर: अक्षरको अभिव्यञ्जना - शंकर तिवारी‍. हिमालखबर. सोमबार, बैशाख २७, २०७३", .himalkhabar.com। 
  28. दीपक सापकोटा. मन्त्र जपिरहेका याकहरू. अन्नपूर्ण. २०७३ बैशाख १८ शनिबार
  29. Chaklet (चकलेट) by Nayan Raj Pandey
  30. [[#CITEREFRajkumar Baral, Bittersweet chocolate, Republica daily-Dec.20,2013 Friday|Rajkumar Baral, Bittersweet chocolate, Republica daily-Dec.20,2013 Friday]].
  31. "नयनराजका कथाहरुको मञ्चन, -मधु शाही,", पुस १, २०७२। 
  32. [१]
  33. Nepali movie - Nirmohi
  34. मैनाली कथा पुरस्कारबाट कथाका साधक सम्मानित. साहित्य स‌सार‍. काठमाडौँ, १९ चैत, २०७२
  35. वनमालीलाई मैनाली कथा सम्मान, पाण्डेलाई मैनाली कथा पुरस्कार. रिपाेर्टर्स नेपाल. काठमाडौँ, ७ चैत, Posted 2016/03/20

वाह्य लिङ्कहरू[सम्पादन गर्ने]