नल (रामायण)

नल
दायाँ: रामसँग कुरा गर्दै गरेका नल (निलो अनुहार भएको सेतो वानर) र नील (निलो वानर)। बायाँ: वानरहरूलाई समुद्रमा ढुङ्गा राख्न निर्देशन दिँदै।
जानकारी
जाति	वानर
परिवार	विश्वकर्मा (पिता) नील (भाइ)

हिन्दु महाकाव्य रामायण मा, नल (शाब्दिक अर्थ: 'कमल') ती वानर हुन् जसलाई राम सेतुको इन्जिनियर मानिन्छ। राम सेतु रामेश्वरम (तमिलनाडु) र लङ्का (हालको श्रीलङ्का) बीचको समुद्रमा बनाइएको एउटा पुल हो। यस पुललाई 'नल सेतु' अर्थात् नलको पुल पनि भनिन्छ।

नलका साथै उनका जुम्ल्याहा भाइ नीललाई पनि पुल निर्माणको श्रेय दिइन्छ। नललाई वानरहरूका वास्तुकारको रूपमा वर्णन गरिएको छ। उनलाई शिल्पी-देवता विश्वकर्माका पुत्र भनिएको छ। नलले राम र लङ्काका राजा रावण बीचको युद्धमा पनि लडेको उल्लेख छ।

सेतु निर्माण

रामायण का अनुसार, अयोध्याका राजकुमार र भगवान् विष्णुका अवतार रामकी पत्नी सीतालाई लङ्काका राक्षस राजा रावणले अपहरण गर्छन्। वानरहरूको सेनाको सहयोगमा राम जमिनको अन्तिम विन्दुमा पुग्छन् र लङ्का जान चाहन्छन्। रामले समुद्रका देवता वरुणको उपासना गरी बाटो छोडिदिन अनुरोध गर्छन्। जब वरुण रामको सामु प्रकट भएनन्, तब रामले समुद्रमा विभिन्न शस्त्रहरू प्रहार गर्न थाल्छन्, जसले गर्दा समुद्र सुक्न थाल्छ।

आतङ्कित भएका वरुणले रामसँग प्रार्थना गर्छन्। उनले बाटो दिन अस्वीकार गरे पनि रामलाई एउटा समाधान दिन्छन्। उनले रामलाई उनको वानर सेनामा विश्वकर्मा (देवताहरूका शिल्पी) का छोरा नल छन्; नलसँग आफ्ना दिव्य पिताबाट प्राप्त वरदानका कारण एक वास्तुकारका लागि आवश्यक विशेषज्ञता छ भनेर सुझाव दिन्छन्। वरुणले नलको रेखदेखमा लङ्कासम्म समुद्रमा पुल निर्माण गर्न सुझाव दिन्छन्। नलले यस कार्यका लागि स्वयम्सेवा गर्छन् र प्रेमले काम नगर्दा रामले डर देखाएर समुद्र (वरुण) को अहंकारलाई तह लगाएको टिप्पणी गर्छन्। वानरहरूले ठुला रूखहरू ढाल्छन्, काठका मुढाहरू र विशाल चट्टानहरू सङ्कलन गरेर समुद्रमा फाल्न सुरु गर्छन्। वानर सेनाको सहयोगमा नलले १० योजन (करिब ३० माइल) लामो पुल मात्र पाँच दिनमा पूरा गर्छन्। राम र उनको सेना यसै पुलबाट लङ्का पुग्छन् जहाँ उनीहरू रावणसँग युद्ध गर्ने तयारीमा जुट्छन्।

रामायणका टिप्पणीहरूले यस घटनालाई थप व्याख्या गरेका छन्। केही टिप्पणीहरूका अनुसार अन्य वानरहरूले केवल निर्माण सामग्री सङ्कलन गर्छन् भने नलले पुल निर्माण गर्छन्; अरू केहीले भने वानरहरूले उनको निर्देशनमा पुल बनाएको बताउँछन्। कम्ब रामायण ले पनि नललाई मात्र पुलको वास्तुकार र निर्माताको श्रेय दिन्छ, जबकि रामचरितमानस ले नल र उनका भाइ नील दुवैलाई यसको श्रेय दिन्छ।

नासाद्वारा लिइएको राम सेतुको तस्बिर।

केही संस्करणहरूमा, नलसँग ढुङ्गाहरू तैराउन सक्ने शक्ति भएको र यसैले सजिलै समुद्री पुल बनाएको भनिएको छ। अन्य संस्करणहरूमा, नील नामका अर्को वानरसँग पनि यो शक्ति भएको र दुवैलाई पुलको निर्माता भनिएको छ। यस शक्तिको पछाडि एउटा कथा छ: बाल्यकालमा यी वानरहरू धेरै चञ्चल थिए र ऋषिहरूले पूजा गर्ने मूर्ति हरू पानीमा फालिदिन्थे। यसको उपाय स्वरूप ऋषिहरूले उनीहरूले पानीमा फालेका कुनै पनि ढुङ्गा नडुब्ने घोषणा गर्छन् जसले गर्दा मूर्तिहरू जोगिन्छन्। अर्को कथा अनुसार वरुणको आश्वासनले ढुङ्गाहरू तैरिए पनि ती समुद्रमा यताउता छरिए र एकै ठाउँमा जोडिएनन्। तब रामका भक्त र वानर सेनापति हनुमानले ढुङ्गाहरूमा 'राम' को नाम लेख्ने सुझाव दिए, जसले गर्दा ती आपसमा टाँसिए; यो उपाय सफल हुन्छ।

रामायण का तेलुगु र बङ्गाली संस्करणहरूका साथै जाभाली छाया नाटकहरूमा नल र हनुमान बीचको विवादको वर्णन गरिएको छ। हनुमानले "अपवित्र" देब्रे हातले ल्याएका ढुङ्गाहरू नलले लिएर "पवित्र" दाहिने हातले समुद्रमा राखेकोमा हनुमानले अपमान महसुस गर्छन्। रामले कामदारहरूको परम्परा नै देब्रे हातले सामान लिने र दाहिने हातले राख्ने हुन्छ भनेर सम्झाएपछि हनुमान शान्त हुन्छन्।

आनन्द रामायणका अनुसार, रामले पुल निर्माण सुरु गर्नुअघि नलद्वारा स्थापित नौवटा ढुङ्गाहरूलाई नवग्रहका रूपमा पूजा गर्नुभएको थियो।