नागलक्ष्मी

नागलक्ष्मी
नागहरूकी देवी
आबद्ध	वैष्णव सम्प्रदाय, लक्ष्मी
वासस्थान	वैकुण्ठ
धर्मग्रन्थहरू	गर्ग संहिता
वंशावली
जीवनसाथी	शेष

नागलक्ष्मी एक नाग देवी र नागराज शेषकी पत्नी हुन्। शेष नागहरूका राजा र हिन्दु सनातन धर्मका भक्ति, आध्यात्मिक तथा धार्मिक ग्रन्थहरूमा उल्लेख गरिएका भगवान विष्णुका दुई वाहन वा आसनहरूमध्ये एक हुन्। उनलाई क्षीर सागर भनिने दिव्य समुद्रको साक्षात स्वरूप (मूर्तरूप) मानिन्छ।

क्षीर सागरमा शेषनागमाथि विष्णु र लक्ष्मी

नागलक्ष्मीलाई शान्त र सेवाभावी नागदेवीको रूपमा चिनिन्छ। उनले आफ्ना पति शेषनागले भगवान विष्णुको सेवा गर्न सकून् भनेर सधैँ छायाँ र आधार प्रदान गर्दछिन्। उनलाई प्रायः दिव्य नाग आभूषणहरूले सजिएकी र सौम्य रूप भएकी देवीको रूपमा चित्रण गरिन्छ। नागलक्ष्मीको पौराणिक कथा मुख्यतया गर्ग संहितामा पाइन्छ जहाँ क्षीर सागरलाई उनको साक्षात स्वरूप (मूर्तरूप) मानिएको छ। गर्ग संहिताको 'बलभद्र खण्ड' को अध्याय ३ मा उल्लेख भएअनुसार उनी आफ्ना पतिसँगै पृथ्वीमा अवतरित भएकी हुन्छिन्।

क्षीर सागर सात समुद्रहरूमध्ये केन्द्रबाट पाँचौँ स्थानमा पर्दछ। यसले क्रौञ्च भनिने महाद्वीपलाई घेरेको छ। हिन्दु धर्मग्रन्थहरूका अनुसार, देवता र असुरहरूले अमरत्वको अमृत प्राप्त गर्नका लागि एक हजार वर्षसम्म यस समुद्रलाई मन्थन गरेका हुन्छन्। यसलाई भगवान विष्णु आफ्नी पत्नी लक्ष्मीका साथ आफ्ना नाग-वाहन शेषमाथि शयन गर्ने स्थानको रूपमा वर्णन गरिएको छ।

अवतारहरू

उर्मिला र लक्ष्मणको विवाह समारोह

त्रेता युगमा, उनी लक्ष्मणकी पत्नी उर्मिलाको रूपमा अवतरित भइन्। उनको जन्म मिथिलाका राजा जनक र रानी सुनयनाकी छोरीको रूपमा भएको हुन्छ। उनले हिन्दु धर्मग्रन्थ रामायणमा एक प्रमुख भूमिका निभाएकी छिन्। जब शेषका अवतार लक्ष्मण, रामसँग (विष्णुका अवतार) वनवास जान्छन् तब उर्मिला चौध वर्षसम्म निरन्तर सुतिरहन्छिन्। उनका पतिले निद्राको आवश्यकता बिना नै आफ्ना दाजुको सेवा गर्न सकून् भनेर नै उनले यस्तो कदम चालेकी हुन्छिन्। यो घटनालाई 'उर्मिला निद्रा'को रूपमा पनि चिनिन्छ।

रेवतीको एक चित्र

द्वापर युगमा नागलक्ष्मीले रेवती को रूपमा अवतार लिँदा उनी र बलरामको सम्बन्धले कृषि र समृद्धिको सङ्केत गर्दछ। बलरामको हलो (हलायुध) र रेवतीको उपस्थितिलाई भूमि र जलको संगम मानिन्छ, जुन धार्मिक र सामाजिक दुवै दृष्टिले महत्त्वपूर्ण छ।

द्वापर युगमा, उनको जन्म बलरामकी पत्नी र कुशस्थलीका राजा ककुद्मीकी छोरी रेवतीको रूपमा हुन्छ। यद्यपि, जुन परम्पराहरूमा बलरामलाई नै विष्णुको रूप मानिन्छ, त्यहाँ रेवतीलाई पनि लक्ष्मीको एक रूप मानिन्छ। नागलक्ष्मीको रेवती अवतार र बलरामको सम्बन्धले कृषि र समृद्धिको सङ्केत गर्दछ।