नाग (हिन्दु धर्म)

यहाँले, सर्पको एक प्रजातिको लागि, नाग हेर्नुहोस्। यहाँले, अन्य प्रयोगहरूको लागि, नागा जाति हेर्नुहोस्।

नाग
बेलुरको चेन्नाकेशव मन्दिरमा कुँदिएको एक नाग दम्पतीको आकृति
देवनागरी	नाग
सम्मानित	हिन्दु धर्म, बौद्ध धर्म
वासस्थान	पाताल
धर्मग्रन्थहरू	महाभारत, पुराण
लिङ्ग	पुरुष / महिला (नागिनी)

विभिन्न एसियाली धार्मिक परम्पराहरूमा, नाग एक दिव्य वा अर्ध-दिव्य प्राणी हुन् जुन अर्ध-मानव र अर्ध-सर्पको रूपमा रहेका हुन्छन्। नागहरू पाताल लोकमा निवास गर्छन् र कहिलेकाहीँ पूर्ण मानव वा आंशिक मानव रूप धारण गर्न सक्छन् भन्ने विश्वास गरिन्छ। यसका साथै, नागहरूलाई मलः र जल आत्माको रूपमा पनि चिनिन्छ।

नागको स्त्री जातिलाई नागिनी भनिन्छ। पौराणिक कथा अनुसार, उनीहरू ऋषि कश्यप र कद्रुका सन्तान हुन्। दक्षिण एसियामा यी अलौकिक प्राणीहरूको पूजा गर्ने अनुष्ठानहरू कम्तिमा २,००० वर्षदेखि हुँदै आएका छन्। हिन्दु र बौद्ध धर्ममा नागहरूलाई मुख्यतया तीन रूपमा चित्रण गरिएको छ जसमा टाउको र घाँटीमा सर्प भएका पूर्ण मानव, साधारण सर्प, वा अर्ध-मानव र अर्ध-सर्प समावेश छन्।

नागराज नागहरूको राजालाई दिइने पदवी हो। यी प्राणीहरूका कथाहरू दक्षिण एसियाली र दक्षिण-पूर्वी एसियाली संस्कृतिहरूका साथै हिन्दु र बौद्ध धर्ममा ठूलो सांस्कृतिक महत्त्व राख्छन्। नागवंशी, खमेर जाति र श्रीलङ्काली तमिल जस्ता समुदायहरूले आफूलाई यही वंशका सन्तान मान्ने गर्छन्।

हिन्दु धर्म

शेषको रूपमा पतञ्जलि।

नागहरू, सर्पको आकारका देवताहरूको एक समूह हुन् जसले प्रायः गोमन सर्पको रूप धारण गर्छन्। हिन्दु प्रतिमाशास्त्र, हिन्दु ग्रन्थ (विशेषगरी महाभारतको पहिलो पुस्तक) र पूजाका स्थानीय लोक परम्पराहरूमा नागहरूको प्रमुख स्थान रहेको छ। हिमालयका केही क्षेत्रहरूमा नागहरूलाई त्यस क्षेत्रको दैवी शासक मानिन्छ। उदाहरणका लागि, कुल्लु उपत्यका, बेरिनाग र पिण्डर नदीको उपत्यकामा, जहाँ नौ प्रकारका नैनी देवीको शासन रहेको विश्वास गरिन्छ। कश्मीरको निलमत पुराण र काठमाडौँको स्वयम्भू पुराण दुवैमा, सम्बन्धित क्षेत्रको इतिहास एक दह वा तालबाट सुरु हुन्छ, जहाँ नागहरूको बसोबास थियो र पछि त्यसको पानी बाहिर निकालिएको थियो।

महाभारत, रामायण र पुराण जस्ता प्राचीन संस्कृत ग्रन्थहरूले नागहरूलाई एक शक्तिशाली, भव्य र अभिमानी अर्ध-दिव्य प्रजातिको रूपमा वर्णन गर्दछन्। उनीहरूले आफ्नो भौतिक रूपलाई मानव (प्रायः टाउको पछाडि नागको फणाहरू भएको), आंशिक रूपमा मानव-सर्प वा पूर्ण सर्पको रूपमा प्रस्तुत गर्न सक्छन्। उनीहरूको निवास स्थान मन्त्रमुग्ध पाताल लोक हो जुन रत्न, सुन र अन्य पार्थिव खजानाहरूले भरिएको हुन्छ। यस लोकलाई 'नागलोक' वा 'पाताल लोक' पनि भनिन्छ। उनीहरूलाई प्रायः नदी, ताल, समुद्र र इनार जस्ता जल निकायहरूसँग पनि जोडिन्छ र उनीहरू खजानाका संरक्षक पनि हुन्। उनीहरूको शक्ति र विषले गर्दा उनीहरू मानिसका लागि खतरनाक हुन सक्छन्। यद्यपि, हिन्दु पुराणहरूमा उनीहरूले प्रायः परोपकारी पात्रको भूमिका निभाउँछन्। समुद्र मन्थनको समयमा शिवको घाँटीमा रहने नागराज वासुकी, क्षीर सागर मन्थनका लागि डोरी (नेती) बनेका थिए। उनीहरूको अनन्त र कट्टर प्रतिद्वन्द्वी भनेको अर्ध-दिव्य पक्षी रूपी देवता गरुड हुन्।

विष्णुलाई मूल रूपमा शेषनागद्वारा सुरक्षित गरिएको वा शेषमाथि शयन गरिरहेको (शेषशायी) रूपमा चित्रण गरिएको भएतापनि यो प्रतिमाशास्त्र अन्य देवी-देवताहरूमा पनि विस्तारित भएको छ। गणेशको प्रतिमाशास्त्रमा सर्प एक सामान्य विशेषता हो जुन विभिन्न रूपहरू जस्तै; घाँटीमा बेरिएको, जनैको रूपमा प्रयोग गरिएको, कमरबन्द (पेटी) को रूपमा पेटमा बेरिएको, हातमा समातिएको, गोलीगाँठोमा बेरिएको वा सिंहासनको रूप समावेश छ। शिवलाई प्रायः सर्पको माला लगाएको रूपमा देखाइन्छ। मेहेल (२००६: पृ. २९७) का अनुसार, "पतञ्जलिलाई अनन्तको सर्प (शेष) को अवतार मानिन्छ।"

बौद्ध धर्म

थाइल्यान्डको चियाङ माईस्थित वाट फ्रा थात दोइ सुथेपमा गौतम बुद्धलाई ओत दिइरहेका मुचलिन्द (नाग प्रोक मुद्रामा बुद्ध)।

हिन्दु धर्ममा जस्तै, बौद्धमा पनि नागहरूलाई फँण फिँजाएको मानवको रूपमा चित्रण गरिएको छ। एक नागले मानव रूप धारण गरेर भिक्षु बन्ने प्रयास गरेको तर जब बुद्धले यस्तो दीक्षा असम्भव भएको बताएपछि बुद्धले उनलाई अर्को जन्ममा मानव भएर जन्मिन र भिक्षु बन्न योग्य हुन के गर्नुपर्छ भनेर सिकाएको मानिन्छ।

नागहरू अन्य साना देवताहरूसँगै नागलोकमा र मानव बसोबास गर्ने पृथ्वीका विभिन्न भागहरूमा बस्ने विश्वास गरिन्छ। तीमध्ये कोही खोला वा महासागरमा बस्ने जलचर हुन् भने कोही गुफाहरूमा बस्ने स्थलचर हुन्। नागहरू पश्चिम दिशाको रक्षा गर्ने चार स्वर्गका राजाहरू मध्येका एक, विरूपाक्षका अनुयायी हुन्। उनीहरू सुमेरु पर्वतमा रक्षकको रूपमा काम गर्छन् र असुरहरूको आक्रमणबाट त्रायस्त्रिंशका देवताहरूलाई बचाउँछन्।

बौद्ध परम्पराका उल्लेखनीय नागहरूमध्ये मुचलिन्द एक नागराज र बुद्धका संरक्षक हुन्। विनय सूत्रका अनुसार, बुद्धले बुद्धत्व प्राप्त गरेको केही समयपछि जङ्गलमा ध्यान गरिरहँदा ठूलो आँधीबेहरी आउँछ तर राजा मुचलिन्दले आफ्ना सातवटा सर्पका टाउकाले बुद्धको टाउको ढाकेर आँधीबाट उनलाई बचाउँछन्। त्यसपछि राजाले एक युवा ब्राह्मणको रूप धारण गरी बुद्धलाई सम्मान प्रकट गर्छन्।

वज्रयान र महासिद्ध परम्पराहरूमा, अर्ध-मानव रूपमा रहेका नागहरूलाई नाग-मणि, अमृतको कुम्भ (कलश) वा सिद्धहरूद्वारा तत्वगत रूपमा कोड गरिएको तेर्मा समातेको रूपमा चित्रण गरिन्छ। तिब्बती बौद्ध धर्ममा नागहरूलाई 'क्लु' वा 'क्लु-मो' भनिन्छ। उनीहरू महासागर, नदी, ताल र मुहानहरूमा बस्ने भएकाले उनीहरूलाई पानी र स्वच्छतासँग जोडिन्छ र उनीहरू आफ्नो वातावरण बिग्रिएको वा प्रदूषित भएको मन पराउँदैनन्।

बुद्धका दुई प्रमुख शिष्यहरू, सारिपुत्र र मोग्गालान दुवैलाई 'महानाग' वा "महान नाग" भनिएको छ। बौद्ध इतिहासका केही महत्त्वपूर्ण व्यक्तित्वहरूको नाममा नाग शब्द जोडिएको जसमा दिङ्नाग, नागसेन र नागार्जुन पर्दछन् (यद्यपि उनको नामको अन्य व्युत्पत्तिहरू पनि छन्)।