नील (रामायण)

नील
नीलको एक बाली टापुको शैलीको चित्र
जानकारी
जाति	वानर
परिवार	अग्नि (पिता) नल (दाजु/भाइ)

नील हिन्दु धर्मको महाकाव्य रामायणका एक पात्र हुन्। उनी अयोध्याका राजकुमार र भगवान् विष्णुका अवतार रामको सेनाका एक वानर प्रमुख हुन्। उनी वानर राजा सुग्रीवको वानर सेनाका प्रधान सेनापति हुन् र लङ्काका राक्षस राजा रावण विरुद्धको युद्धमा सेनाको नेतृत्व गर्ने तथा धेरै राक्षसहरूको वध गर्ने पात्रका रूपमा वर्णित छन्।

पौराणिक कथा

रामायणमा नीललाई अग्निदेवका पुत्र र "तेज, ख्याति र पराक्रममा कपिश्रेष्ठ (वानरहरूमा श्रेष्ठ)" भनिएको छ। रावणद्वारा अपहरण गरिएकी रामकी पत्नी सीताको खोजी र उद्धारमा वानर सेनाले खेलेको भूमिकामा नीलको महत्त्वपूर्ण स्थान छ।

सीताको खोजी

रामायणले नीललाई राजा सुग्रीव मातहतका वानर सेनाको प्रधान सेनापतिको रूपमा वर्णन गरेको छ। सुग्रीवले नीललाई सीताको ठेगाना पत्ता लगाउन वानरहरू भेला पार्ने आदेश दिन्छन्। नील दक्षिण दिशातर्फ जाने खोजी टोलीका सदस्य थिए। महाभारतमा पनि सीताको खोजीमा अन्य वानरहरूसँगै नील पठाइएको उल्लेख छ।

नीललाई भारत र लङ्का बीचको समुद्र पार गर्न सक्ने चार शक्तिशाली वानरहरूमध्ये एक मानिन्छ। रामका भक्त र वानर सेनापति हनुमानलाई लङ्का जान छनोट गरिँदा, सुग्रीवले नीललाई लङ्कासम्म पुग्ने यस्तो मार्ग खोज्न आदेश दिएका थिए जहाँ प्रशस्त भोजन उपलब्ध होस्।

सेतु निर्माण

रामसँग कुरा गर्दै गरेका नल (सेतो वानर) र नील (निलो वानर)। बायाँ: वानरहरूलाई समुद्रमा ढुङ्गा राख्न निर्देशन दिँदै।

रामायणले नललाई राम सेतुको मुख्य निर्माता मान्दछ, जसले गर्दा रामको सेना समुद्र पार गर्न सफल हुन्छ। यद्यपि, रामचरितमानसले यो पुल निर्माणको श्रेय नल र उनका भाइ नील दुवैलाई दिन्छ। समुद्रका देवता वरुणले रामलाई यी दुवैसँग ढुङ्गालाई पानीमा तैराउन सक्ने क्षमता भएको बताएका थिए।

कथाका अनुसार बाल्यकालमा यी दुई वानरहरू धेरै चञ्चल थिए र ऋषिहरूले पूजा गर्ने मूर्ति हरू पानीमा फालिदिन्थे। मूर्तिहरू डुब्नबाट जोगाउन ऋषिहरूले उनीहरूले पानीमा फालेका कुनै पनि ढुङ्गा कहिल्यै नडुब्ने श्राप (वा वरदान) दिएका थिए। अर्को कथा अनुसार हनुमानले ती ढुङ्गाहरू आपसमा टाँसिएर स्थिर पुल बनुन् भनेर ढुङ्गाहरूमा 'राम' नाम लेख्ने सल्लाह दिएका थिए।

लङ्काको युद्ध

नीलको एक चित्र

नीलले लङ्काको युद्धमा वानर सेनाको नेतृत्व गर्छन्। उनले निकुम्भ नामको राक्षससँग युद्ध गरी उसको रथको पाङ्ग्राले उसैलाई मार्छन्। उनले रावणका सेनापति प्रहस्तसँग पनि घोर युद्ध गर्छन् र एक ठुलो चट्टानले प्रहस्तको वध गर्छन्। नीलले रावणको रथमा उफ्रिएर उनीसँग पनि युद्ध लड्छन्। उनले हनुमानसँग मिलेर त्रिशिरा र महोदर जस्ता राक्षसहरूको सामना गर्दै महोदरलाई चट्टानले थिचेर मार्छन्।

कृत्तिवासी रामायणका अनुसार रावणले आफूलाई अपराजित बनाउन गरिरहेको यज्ञ भङ्ग गर्न नीललाई पठाइएको थियो। नील रावणको टाउकोमा चढेर यज्ञलाई अपवित्र बनाएको प्रसङ्ग त्यहाँ उल्लेख छ।

जैन धर्म

जैन ग्रन्थहरूका अनुसार, नीलले जैन दीक्षा लिएका थिए र माङ्गी-तुङ्गीबाट मोक्ष प्राप्त गरेका थिए।