नेपाल र नेवार जाति

स्वतन्त्र विश्वकोश, नेपाली विकिपिडियाबाट
Jump to navigation Jump to search

भूमिका[सम्पादन गर्ने]

मिति वि.सं. २०१७ आश्विन २० गतेको ‘नेपाल भाषा पत्रिकाˈ दैनिक पत्रिका

यस लेखमा नेवार जाति भन्नाले त्यो समुदायको चिनारी प्रस्तुत गरिन्छ जुन समुदायमा बोलिने भाषा नेवारी भाषा रहेको, इतिहासमा जसको प्राचीनकालदेखि बसोबासको मूलथलो काठमाडौँ उपत्यका रहिआएको र मध्यकाल (वि. सं. ९३७ देखि १८२६ सम्म) देखि यस उपत्यकाबाट बाहिर बसाईं सराई शुरू भएको अनि वर्तमान समयसम्म आईपुग्दा विश्वका धेरै देशहरूमा बसोबास गर्दै आइरहेको छ । नेपालका विभिन्न जातिहरूमध्ये नेवार एक सभ्य, सुसंस्कृत र समग्रमा सम्पन्न जाति हो । नेपाल राष्ट्रको निर्माणमा यो जातिको अहम् भूमिका रहेको छ ।

नेपाल; भौगोलिक इतिहास र वर्तमान[सम्पादन गर्ने]

नेपालको इतिहासको चर्चा गर्दा काठमाडौ उपत्यका सधै केन्द्रमा रहने गर्दछ । इतिहासदेखि वर्तमानकालसम्म नै नेपालको भौगोलिक सीमाना घटबढ भइरहँदा काठमाडौँ नै केन्द्रिय शक्तिको रूपमा रहेको हुँदा यसो भएको हो । यसकारण नेपालको मात्र होइन नेवार जातिकै विषयमा चर्चा गर्दा नेपालको विभिन्न कालखण्डको भौगोलिक सिमानाबारे उल्लेख गर्नु आवश्यक हुन्छ ।

प्राचीनकालको भूगोल[सम्पादन गर्ने]

नेपाल शब्द सर्वप्रथम भारतीय शासक समुद्र गुप्तको (सन् ३५०-३७५) प्रयाग प्रशस्तिमा उल्लेख गरेको देखिन्छ । यसमा नेपाललाई पूर्वमा कामरूप (आसाम) र पश्चिममा कर्तृपुर (कुमाउँ) को बीचमा रहेको प्रत्यन्त (सलामी तिर्ने) देशको रूपमा उल्लेख गरिएको छ । सो अभिलेखमा ईस्वी संवत्‌को चौथो शताब्दीमा भारतीय शासक समुद्र गुप्तको राज्यको सीमाना तर्फ समतट, कामरूप (तत्कालीन कामरूप राज्यमा अहिलेको आसाम, सिक्किम, भूटान पर्न आउँछ।) नेपाल र कर्तृपुर (कुमाउँ) भएको उल्लेख गरिएको छ ।[१]

मध्यकालमा नेपालको भूगोल[सम्पादन गर्ने]

प्राचीन कालमा नेपाल राज्य अर्थात नेपालमण्डलको भूगोल क्षेत्रफलको हिसाबले अहिलेको नेपाल राज्य जत्तिकै थियो । तर पूर्व मध्यकालदेखि यो वृहत नेपालमण्डल क्रमश: टुक्रिंदै गयो र ईस्वी सम्वत्‌को ११औं शताब्दीदेखि पश्चिम नेपालमा खस मल्ल, पूर्व-दक्षिण क्षेत्रमा सिम्रौनगढतिर कर्णाटवंश शासित तिरहुत र मध्यभागमा नेपालमण्डल राज्य रहन गयो । खस मल्ल क्षेत्र पूर्वमा त्रिशुली नदीदेखि पश्चिममा गढवालसम्म र उत्तर ताक्लाखोर (वर्तमान तिब्बत) देखि दक्षिण तराईसम्म फैलिएर गएको थियो । नेपालमण्डल पश्चिममा त्रिशुली, पूर्वमा पलाञ्चोक, उत्तरमा हिमाल र दक्षिणमा महाभारत पहाड बीचमा सीमित हुनगयो । पछि राजा यक्ष मल्लले (ईस्वी १४२८-८२) आफ्नो राज्य विस्तार गरेर नेपालमण्डलको सीमाना पूर्वमा मोरङ (मेचीसम्म) पश्चिममा पाल्पा, उत्तरमा वर्तमान तिब्बतमा पर्ने शिकरजोङ र दक्षिणमा बौद्धगया र गंगा नदीसम्म फैलाएका थिए ।

यसरी केही समयको लागि नेपाल राज्य फेरि विशाल भयो । मल्ल राजाहरूले मात्र नेपाललाई नेपालमण्डल भन्न रूचाएको देखिन्छ । यक्ष मल्लपछि नेपाल नराम्रोसँग टुक्रियो । सन् १८ औँ शताब्दीको पूर्वाद्धमा कर्णाली प्रश्रवण क्षेत्रमा २२ वटा अर्थात बाइसी, गण्डकी प्रश्रवण क्षेत्रमा २४ वटा अर्थात चौबिसी, काठमाडौँ उपत्यकाको मल्लराज्य पनि ३ वटा र पूर्वी ३ सेन राज्यहरू खडा भए । नेपाल मण्डल भनी चिनिएको नेपाल राज्य यसरी समग्रमा ५२ वटा राज्यहरूमा विभक्त भए । ती बाइसी चौबिसी र पूर्वी तीन सेन राज्यका राजाहरूले आफूहरू नेपालमण्डल क्षेत्रभित्रका राज्यहरूका राजा भनेर उल्लेख गरेनन् । गोपाल राजवंशावलीमा उल्लेखित टिपोट अनुसार इस्वीको १३।१४ औँ शताब्दीदेखि अहिलेको काठमाडौँ उपत्यकालाई नेपाल भनी उल्लेख गर्ने प्रचलन शुरू भएको देखिन्छ ।[२] ‍‍

शाहकाल पश्चात् र वर्तमान समयमा नेपालको भूगोल[सम्पादन गर्ने]

‍मध्यकालमा ५२ राज्यहरूमा विभाजित नेपालमण्डल भित्रकै गोरखा राज्यका महत्त्वाकांक्षी राजा पृथ्वीनारायण शाहले वि. सं. १८२६ मा काठमाडौँ उपत्यकामा विजय गरी मल्ल राजाहरूको शासन अन्त्य गरेपश्चात नेपालको `एकीकरण´ को शुरूवात भएको भनिएता पनि वास्तवमा `एकीकरण´ नभई आफ्नो महत्त्वाकांक्षा पूरा गर्ने क्रममा `नेपालको पुन:एकीकरण´ को शुरूवात हुन गएको भन्न सकिन्छ । किनकी नेपाल प्राचीनकालमा नै पूर्वमा आसाम र पश्चिममा कुमाउँ तथा यक्ष मल्लको समयमा उत्तरमा तिब्बतको शिकरजोङ र दक्षिणमा बौद्धगया र गङ्गानदीसम्म फैलिएको थियो जुन कुरा माथि उल्लेख भैसकेको छ । त्यस्तै पृथ्वीनारायण शाहको शासनकाल पछि पनि नेपालको भौगोलिक सीमाना परिवर्तन हुने क्रम चलिरह्यो र अङ्ग्रेजसँगको सन् १८१४-१६ सम्मको युद्ध पछि असमान सुगौली सन्धिबाट वर्तमान नेपालको आकार रहन पुग्यो। यो सन्धिमा नेपालले सन्धि अघिको आफ्नो अधीनस्थ भूमिको एक तिहाई भू-भाग गुमाउनु परेको थियो ।

सारसंक्षेप[सम्पादन गर्ने]

सारमा भन्नुपर्दा नेपालको चर्चा गर्दा नेवारहरूको इतिहास र संस्कृति सँगसँगै जोडिएर आउँछ र विश्वमञ्चमा नै नेपाललाई चिनाउने एउटा महत्त्वपूर्ण ऐतिहासिक र साँस्कृतिक सभ्यताको कडीको रूपमा नेवार जाति देशकै गौरवको रूपमा उभिएको छ। यस कुरालाई डा. रेग्मीको "नेवार जाति होइन, राष्ट्र हो" भन्ने सारगर्भित भनाइले पुष्टी गर्दछ।

सन्दर्भ सामग्रीहरू[सम्पादन गर्ने]

  1. वैद्य, तुलसीराम. ने. सं. ११२७ (वि. सं. २०६४). नेपालमण्डल (ऐतिहासिक सीमाना, तथ्य व लिधंसा. काठमाडौँ. नेवा: देय्‌ दबु.
  2. वैद्य, तुलसीराम. ने. सं. ११२७ (वि. सं. २०६४). नेपालमण्डल (ऐतिहासिक सीमाना, तथ्य व लिधंसा. काठमाडौँ. नेवा: देय्‌ दबु.