पाञ्चजन्य

मन्दिरको भित्तामा पाञ्चजन्यको प्रतीकात्मक चित्रण

पाञ्चजन्य हिन्दु धर्मका संरक्षक देवता विष्णुको शङ्ख हो जसलाई उनका चार प्रमुख अस्त्रहरूमध्ये एक मानिन्छ। पाञ्चजन्यलाई पञ्चभूत (पृथ्वी, जल, तेज, वायु र आकाश) को प्रतीक मानिन्छ, र यसलाई फुक्दा सृष्टिको आदिम ध्वनि उत्पन्न हुने विश्वास गरिन्छ।

व्युत्पत्ति

पाञ्चजन्य नाम संस्कृतको संयुक्त शब्द पाञ्च-जन्य बाट बनेको हो। जहाँ पाञ्चले "पाँच" लाई बुझाउँछ। यो शब्दको प्रयोग वैदिक संस्कृतसम्म पाइन्छ, जस्तै ऋग्वेद मा यसले पाँचका विभिन्न समूहहरू (जस्तै जनजाति वा प्राकृतिक समूह) लाई जनाउँदछ। अर्कोतर्फ, जन्य शब्द जन् धातुबाट आएको हो, जसको अर्थ "उत्पन्न हुनु" वा "जन्म लिनु" भन्ने हुन्छ। यसरी शाब्दिक रूपमा यसको अर्थ "पाँचबाट जन्मिएको" वा "पाँचबाट उत्पन्न भएको" भन्ने लाग्दछ।

साहित्य

महाभारत

महाभारतका अनुसार, विष्णुले चक्रवान् नामक पर्वतमा (विश्वकर्माद्वारा निर्मित) पञ्चजन नामक एक दानव (असुर कुलको सदस्य) लाई वध गरी पञ्चजन बस्ने गरेको उक्त शङ्ख कब्जा गर्छन्। सोही दैत्यको नामबाट यस शङ्खको नाम राखिएको हो।

भगवद् गीता

भगवद् गीतामा पाञ्चजन्यको उल्लेख यसरी गरिएको छ:

त्यसपछि, भगवान श्रीकृष्णले पाञ्चजन्य नामक आफ्नो शङ्ख बजाउनुभयो; अर्जुनले देवदत्त र अति कठिन कार्यहरू गर्ने भीमले पौण्ड्र नामक भयानक शङ्ख बजाए।

— भगवद् गीता, अध्याय १, श्लोक १५

कुरुक्षेत्र युद्धको अन्त्यको सङ्केत दिन कृष्णले पाञ्चजन्य शङ्ख फुक्दै, रज्मानामा

हरिवंश

हरिवंशका अनुसार, कृष्णलाई पाञ्चजन्य शङ्ख धारण गर्ने व्यक्तिका रूपमा वर्णन गरिएको छ जुन उनको चार अस्त्रहरूमध्ये एक हो भने अन्य तीन कौमोदकी गदा, सुदर्शन चक्र र कमल हुन्। यो शङ्ख कुरुक्षेत्र युद्धको समयमा प्रयोग गरिएको थियो र जनश्रुति अनुसार यसले युद्धको सुरुवात र अन्त्य दुवैको सङ्केत गरेको मानिन्छ।

स्कन्द पुराण

स्कन्द पुराणमा यस शङ्खको उत्पत्तिका दुईवटा कथाहरू छन्।

समुद्र मन्थनको समयमा प्रकट भएका विभिन्न वस्तु र जीवहरूमध्ये पाञ्चजन्य पनि एक भएको उल्लेख गरिएको छ:

त्यसपछि सबै शास्त्रहरूको अधिष्ठात्री देवता शार्ङ्ग धनुष प्रकट भयो। त्यसपछि सबै वाद्ययन्त्रहरूको सर्वोच्च देवता पाञ्चजन्य शङ्खको उत्पत्ति भयो।

— स्कन्द पुराण, वासुदेव माहात्म्य, अध्याय १२, श्लोक १४

अर्को कथामा, कृष्ण, बलराम, सुदामा र उद्धवका गुरु सान्दीपनिले बताएअनुसार, उनको छोरालाई प्रभास क्षेत्रमा तीर्थयात्राको क्रममा एउटा ह्वेलले निलेको थियो। उनले आफ्नो दक्षिणाको रूपमा छोराको फिर्ती माग्छन्। समुद्रले कृष्णलाई समुद्रको गहिराइमा पञ्चजन नामक एक महान दैत्य बसोबास गर्ने र उसैले बालकलाई निलेको जानकारी दिन्छ। कृष्णले ह्वेलको रूपमा रहेको उक्त दैत्यको वध गर्छन् र उसको शरीर भित्रबाट पाञ्चजन्य प्राप्त गर्छन् जुन पहिले वरुणको थियो। आफ्नो गुरुको छोरालाई त्यहाँ नभेटेपछि, कृष्ण बलरामका साथ नरक (यमलोक) जान्छन् र बालक फिर्ता गर्न माग गर्छन्। ब्रह्माले हस्तक्षेप गरेर यमलाई बालकलाई पुनः जीवित गर्न आग्रह गर्नुअघिसम्म यम र चित्रगुप्तले देवताहरूसँग युद्ध गर्छन्। इच्छा पूरा भएपछि ब्रह्माले कृष्णको स्तुति गरेपछि कृष्णले आफ्नो शङ्ख फुक्छन्:

शङ्खको ध्वनिले पापकर्म गर्ने र त्यसैले नरकमा परेका मानिसहरूको मुक्तिका लागि अनुकूल वातावरण सिर्जना गर्‍यो। शङ्खको ध्वनि र अच्युतको स्मरणले गर्दा ती सबै दिव्य विमानहरूमा चढेर स्वर्ग गए। नारायणको सम्पर्कले गर्दा त्यो नरक क्षेत्र शून्य भयो।

— स्कन्द पुराण, अवन्तीक्षेत्र माहात्म्य, अध्याय १, श्लोक १०१ - १०२

कृष्ण र बलरामले त्यसपछि छोरालाई उसको बुबाकहाँ फिर्ता पुर्‍याएपछि उनले हर्षित हुँदै उनीहरूको जयजयकार गर्छन्।