पातुरी

पातुरी

केराको पातले बेरेर पकाइएको माछाको पातुरी
परिकार	प्रमुख परिकार
उत्पत्ति स्थान	भारत बङ्गलादेश
क्षेत्र वा राज्य	बङ्गाल
सम्बन्धित राष्ट्रिय व्यञ्जन	भारतीय (बङ्गाली)
विभिन्नता	माछाको पातुरी
पाकपुस्तक: पातुरी

पातुरी (बङ्गाली: পাতুরি) तरकारी वा मानुजन्य खाद्य पदार्थहरूको प्रयोग गरि बनाइने एक लोकप्रिय बङ्गाली परिकार हो। पातुरीमा विशेषगरी माछाको पातुरी बढी रुचाइने गरिन्छ। पातमा घेरि डोरीले बाँधेर कम तापमा वा वाष्पमा पकाउने हुँदा यस परिकारको तयारीमा पातको विशेष महत्त्व हुने गर्दछ। पातुरीका शाकाहारी परिकारहरूमा पनीर, दाल, सन्देश आदि समावे छन् भने मासुका परिकारहरूमा माछाको पातुरी पर्लछ। माछाको पातुरी बनाउन मुख्यतः ताजा पानीको माछा प्रयोग गरिन्छ।

उत्पत्ति र इतिहास

सम्भवतः ‘पातडा’ शब्दबाट 'पातुरी' शब्दको उत्पत्ति भएको हुन सक्छ। पातले मोडेर पकाइने भएकोले यस परिकारलाई 'पातुरी' भनिएको हो। केराको पात, लौकाको पात, इस्कुसको पात वा कुभिण्डोको पातले बेरेर यसलाई पकाइने हुँदा पातले बेरेर तयार गरिन्छ यस्ता परिकारहरूलाई सामान्यतया पातुरी भनेर चिनाउन सकिन्छ। इतिहासले पातुरीको उत्पत्ति वा उद्भवको सही समय पत्ता लगाउन नसकेकाले प्राचीन र मध्यकालीन बङ्गाली खानपानमा पातुरीको उल्लेख तुलनात्मक रूपमा निकै कम छ। पतुरी बनाइएको पहिलो सङ्केत कवि मुकुन्द मिश्रद्वारा रचित 'बाँशुलीमङ्गल' काव्यमा पाइन्छ। यस काव्यमा कविले स्वामी धूसदत्तका लागि रुक्मिणीले बनाएको खानामा पातुरी पनि थियो भनेर उल्लेख गरेका छन्। यहाँ तीलको प्रयोग गरि बनाइएको माछाको पातुरीलाई पनि उल्लेख गरिएको थियो।

प्रकार

तरकारी वा मासुजन्य खाद्य सामग्रीहरूको प्रयोग गरि यसलाई लगभग सबै प्रकारका सामग्रीसँग तयार गर्न सकिन्छ। मासुजन्य खाद्य पदार्थबाट बनाइएको पातुरीहरूको विशेषगरी माछाको पातुरी बढी लोकप्रिय रहेको छ। विभिन्न प्रजातिका माछाहरूबाट फरकफरक पातुरी तयार गरिन्छ जसमा भेटकी पातुरी, इलिष पातुरी, कोई पातुरी, रहु पातुरी आदि समावेश छन्। माछा बाहेक अण्डाबाट पनि पातुरी बनाउन सकिन्छ भने यसबाहेक माछाको अण्डा प्रयोग गरेर पनि पातुरी बनाइने गरिन्छ। झिङ्गे माछाबाट पनि पातुरी तयार गरिन्छ जसलाई बङ्गालीमा चिङरी माछेर पातुरी भनेर चिनिन्छ। पातुरीका धेरै शाकाहारी परिकारहरू पनि रहेका छन् जुन शाकाहारीहरू खानेहरू माझ अधिक लोकप्रिय छ। दाल प्रयोग गरेर शाकाहारी दाल पातुरी तयार गरिन्छ जसमा मसुर दालको पातुरी उल्लेखनीय छ। दूधजन्य वस्तुबाट पनि पातुरी तयार गरिन्छ जसमा पनिर र छानाबाट तयार गरिने पातुरीहरू समावेश छन् जसलाई क्रमशः पनिर पातुरी र छेनाको पातुरी भनेर चिनिन्छ। दुधबाट तयार गरिने बङ्गाली प्रसिद्ध मिठाइँ सन्देशबाट पनि पातुरी बनाउने गरिन्छ।

पातुरीको विविधता

नाम	चित्र	पात (आकारको हिसाबले)	उपकरण
			प्रमुख	अनिवार्य	अन्य
शाकाहारी पातुरी
पनीरको पातुरी			पनीर	तोरी , बेसारको धुलो, तोरीको तेल, हरियो खुर्सानी	नरिवल
दालको पातुरी	इस्कुसको पात		दाल	हरियो खुर्सानी, बेसार र तोरीको तेल	प्याज, लसुन, कालो जीरा, धनियाको पात, गोलभेडा, अदुवा
सन्देशको पातुरी		केराको पात	सन्देश
छेनाद्वारा निर्मित पातुरी		केराको पात	छेना	तोरी र हरियो खुर्सानी	चिनी
मासुजन्य पातुरी
भेट्की माछाको पातुरी		केराको पात	भेट्की माछा
इलिस माछाको पातुरी		केराको पात	इलिस माछा	तोरी, तोरीको तेल, बेसारको धुलो, हरियो खुर्सानी	दही, नरिवल
कोई माछाको पातुरी		लोकाको पात	कोई माछा	तोरी, बेसारको धुलो, तोरीको तेल, प्याव, हरियो खुर्सानी	लसुन, जीरा, नरिवल, धनिया
रहु माछाको पातुरी		केराको पात	रहु माछा
झिङ्गे माछाको पातुरी			झिङ्गे माछा	तोरी, हरियो खुर्सानी, तोरीको तेल	पिनेको नरिवल, दही, चिनी, लसुन
अण्डाको पातुरी			अण्डा (माछाको अण्डा)	तोरी, तोरीको तेल, बेसारको धुलो, हरियो खुर्सानी	नरिवल, मसिनो पारेर काटिएको प्याज

चित्रशाला

• 
  कलकत्ताको एक रेस्टुरेन्टमा बनाइएको माछाको पातुरी
• 
  इलिस माछाको पातुरी
• 
  दालभात, सलाद र भेट्की माछाको पातुरी
• 
  केराको पातमा भेट्की माछाको पातुरी