पुरुषोत्तम

लक्ष्मीका दुई रूप, श्रीदेवी र भूदेवीका साथमा भगवान विष्णु

पुरुषोत्तम ('पुरुष' अर्थात् "व्यक्ति," "व्यक्तिगत सिद्धान्त," वा "आत्मा," र 'उत्तम' अर्थात् "सर्वोच्च") हिन्दु संरक्षण देवता, विष्णुको एक विशेषण हो। वैष्णव धर्मका अनुसार, विष्णु मोक्षका स्रोत, पापका मुक्तिदाता, ज्ञानका मुहान र सबै प्राणीहरूमध्ये सर्वोच्च हुन्।

यस विशेषणको अर्थ "सर्वोच्च पुरुष", "परम ब्रह्म" वा "परमेश्वर" भन्ने हुन्छ। यसलाई वैकल्पिक रूपमा यसरी पनि प्रस्तुत गरिएको छ: "उनी जो सर्वोच्च पुरुष छन्, जो 'क्षर' (विनाशकारी — अर्थात् प्रकृति) र 'अक्षर' (अविनाशी — अर्थात् आत्मा) भन्दा पर छन्"।

विशिष्टाद्वैत वेदान्तका प्रवर्तक रामानुजाचार्यका अनुसार, पुरुषोत्तम शब्दले भगवान विष्णुको ती गुणहरूलाई बुझाउँछ जसले उनलाई अपूर्ण र परिवर्तनशील संसार (चित् र अचित्) भन्दा भिन्न र श्रेष्ठ बनाउँछ। अर्कोतर्फ, वल्लभाचार्यको शुद्धद्वैत दर्शनमा पुरुषोत्तमलाई 'परब्रह्म' को रूपमा लिइन्छ, जो गोलोकमा निवास गर्छन् भने उनी प्रेमभक्तिको सर्वोच्च लक्ष्य हुन्।

साहित्य

पुरुषोत्तम विष्णुका नामहरूमध्ये एक हो, र यो महाभारतको विष्णु सहस्रनाममा देवताको २४औँ नामको रूपमा आउँछ। विष्णुका अवतारका रूपमा रामलाई मर्यादा पुरुषोत्तम भनिन्छ भने विष्णुका अवतारका रूपमा कृष्णलाई लीला पुरुषोत्तम भनिन्छ।

भगवद्गीता

भगवद्गीताको श्लोक १०.१५ मा, अर्जुनले कृष्णको दैवी प्रकृतिलाई पूर्ण रूपमा स्वीकार गर्छन् र उहाँलाई देवताहरू लगायत सम्पूर्ण सृष्टिको स्रोतको रूपमा स्वीकार गर्छन्।

यस ग्रन्थका श्लोकहरूमा यो विशेषण यसरी प्रयोग गरिएको छ:

स्वयमेवात्मनात्मानं वेत्थ त्वं पुरुषोत्तम । भूतभावन भूतेश देवदेव जगत्पते ॥ १५ ॥ हे प्राणीहरूका सृष्टिकर्ता, हे प्राणीहरूका शासक, देवहरूका देव, ब्रह्माण्डका प्रभु, हे पुरुषोत्तम, तपाईं आफैले मात्र आफूलाई जान्नुहुन्छ।

— भगवद्गीता, श्लोक १०.१५

विष्णुको मूर्ति, मुम्बई

श्लोक १५.१८ मा, कृष्णले पुरुषोत्तमलाई दुई पुरुषहरू, क्षर (विनाशकारी) र अक्षर (अविनाशी) भन्दा उच्च सत्त्वको रूपमा परिभाषित गर्नुभएको छ:

र म क्षरभन्दा पर र अक्षरभन्दा पनि उत्तम भएको हुनाले, म लोक र वेद दुवैमा "पुरुषोत्तम" को रूपमा प्रसिद्ध छु।

— भगवद्गीता, श्लोक १५.१८

हरिवंश

हरिवंश पुराणमा, समुद्र मन्थनको घटना हुनु अघि ब्रह्माले विष्णुलाई यस विशेषणद्वारा सम्बोधन गरेका थिए:

ब्रह्माले भन्नुभयो:—हे अत्यन्त शक्तिशाली देवताहरू, मैले यहाँ तपाईहरूको आगमनको उद्देश्य थाहा पाएँ। हे प्रमुख सुरहरू, तपाईहरूको उद्देश्य पूरा हुनेछ। ब्रह्माण्डका ती प्रभु, जसले दानवहरूमा अग्रणी बलिलाई पराजित गर्नुहुनेछ, उहाँ दैत्यहरूको विजेता मात्र नभई तीन लोकका विजेता र देवताहरूका लागि पूजनीय हुनुहुन्छ। ब्रह्माण्डको त्यो सनातन उत्पत्ति नै संसारको नियामक हो। मानिसहरू उहाँलाई सर्वज्ञ र हेमगर्भ भन्छन्। ती महान् प्रभु, जसले संसार र असुर-प्रमुख बलिलाई नष्ट गर्नुहुनेछ, सबैको उत्पत्ति र हाम्रा ज्येष्ठ हुनुहुन्छ। ती योगी, ब्रह्माण्डका ती आत्मा विचारको पहुँचभन्दा माथि हुनुहुन्छ। देवताहरूले पनि ती महान्‌लाई जान्दैनन्: तर ती पुरुषोत्तमले देवताहरू, हामीलाई र सम्पूर्ण ब्रह्माण्डलाई जान्नुहुन्छ। उहाँकै कृपाले हामी कुशल छौँ। र उहाँसँग सायुज्य स्थापना गरेर मानिसहरू यस संसारमा कठोर तपस्या गर्छन्।

— हरिवंश, पुस्तक ३, अध्याय ४३

गरुड पुराण

यो विशेषण देवताको एक मन्त्र, विष्णु पञ्जरम्‌मा प्रस्तुत गरिएको छ:

हे पुरुषोत्तम, तपाईलाई नमस्कार छ। आफ्नो हलो सुनन्द लिएर पूर्वमा मेरो रक्षा गर्नुहोस्, हे विष्णु, मैले तपाईको शरण लिएको छु। आफ्नो गदा शतन लिएर, हे कमल नयन, उत्तरमा मेरो रक्षा गर्नुहोस्, हे ब्रह्माण्डका प्रभु, मैले तपाईंको शरण लिएको छु।

— गरुड पुराण, अध्याय १३

दार्शनिक हरिदास चौधरी (सन् १९१३–१९७५) ले पुरुषोत्तमलाई अव्यक्त ईश्वर भन्दा पनि पर रहेको त्यो अनिर्वचनीय घटनाको प्रतिनिधित्व गर्ने रूपमा व्याख्या गरेका थिए।

सांस्कृतिक र धार्मिक महत्त्व

पुरुषोत्तम मास

हिन्दु पञ्चाङ्गमा सूर्य र चन्द्रमाको समय गणनाको अन्तर मिलाउन हरेक तीन वर्षमा आउने 'अधिक मास' लाई पुरुषोत्तम मास भनिन्छ। पद्य पुराणका अनुसार, यस महिनाको कुनै पनि अधिपति देवता नभएकोले यसलाई 'मलमास' भनेर हेला गरिएको हुनाले त्यसपछि भगवान विष्णुले यस महिनालाई आफ्नो नाम र शक्ति प्रदान गरी 'पुरुषोत्तम मास' बनाएको मानिन्छ।

जगन्नाथ संस्कृति

ओडिसाको पुरीमा अवस्थित जगन्नाथ मन्दिरलाई ऐतिहासिक रूपमा 'पुरुषोत्तम क्षेत्र' वा 'पुरुषोत्तम पुरी' भनिन्छ। प्राचीन शिलालेख र पुराणहरूमा भगवान जगन्नाथलाई पुरुषोत्तमको रूपमा वर्णन गरिएको छ। विशेष गरी 'उत्कल खण्ड' मा यस क्षेत्रलाई सबै तीर्थहरूमध्ये उत्तम र भगवानको सीधा निवास मानिएको छ।

स्वामीनारायण सम्प्रदाय

स्वामीनारायण सम्प्रदायमा 'अक्षर-पुरुषोत्तम' दर्शनको विशेष स्थान छ। यस दर्शन अनुसार, 'पुरुषोत्तम' (भगवान स्वामीनारायण) अक्षरब्रह्म भन्दा पनि उच्च र सर्वोच्च सत्त्व हुन्। उनलाई 'सर्वोपरि' (सबैभन्दा माथि), 'साकार' (दिव्य रूप भएका) र 'कर्ता' (सृष्टिका वास्तविक कर्ता) को रूपमा पूजा गरिन्छ।