पृथ्वी (देवी)

पृथ्वी
पृथ्वीको मानवीकरण
तेत्तीस कोटि देवताको सदस्य
देवनागरी	पृथ्वी
आबद्ध	देवी, पञ्चभूत, भूमि
ग्रह	पृथ्वी ग्रह
प्रतीक	गाई
धर्मग्रन्थ	ऋग्वेद, अथर्ववेद (पृथ्वी सूक्त), ब्राह्मण ग्रन्थहरू
वंशावली
रानी	द्यौस
सन्तानहरू	उषा र अन्य ऋग्वैदिक देवताहरू
समतुल्यहरू
युनानी	गाया
भारोपेली	धोगाम
नर्स	जोर्ड
रोमन	टेलस माटर

पृथ्वी ("विशाल", जसलाई पृथ्वी माता पनि भनिन्छ), पृथ्वी को संस्कृत नामका साथै हिन्दु धर्म मा यसको मानवीकरण गरिएको देवीको नाम पनि हो। देवी पृथ्वी एक आद्य मातृदेवी र ऐतिहासिक वैदिक धर्मका सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण देवीहरू मध्ये एक हुन्।

वेदमा उनलाई एक स्थिर, उर्वर र परोपकारी उपस्थितिको रूपमा चित्रण गरिएको छ। उनलाई प्रायः आमाको रूपमा सम्बोधन गरिन्छ र उनलाई एक पालनपोषण गर्ने, उदार देवीको रूपमा हेरिन्छ जसले आफ्नो विशाल र दृढ विस्तारमा बस्ने सबै प्राणीहरूलाई जीविकोपार्जन प्रदान गर्छिन्। ऋग्वेद ले मुख्यतया उनलाई द्यौस ('आकाश पिता') सँग जोड्दछ भने अथर्ववेद र पछिल्ला ग्रन्थहरूले उनलाई एक स्वतन्त्र देवीको रूपमा चित्रण गर्छन्।

शास्त्रीय हिन्दु धर्ममा, पृथ्वीको स्थान देवी भूमिले लिएको छ जबकि पृथ्वी शब्द उनको एक विशेषणको रूपमा प्रयोग गरिन्छ। उनी पछिल्लो हिन्दु धर्मका सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण देवताहरू मध्ये एक विष्णु र उनका दुई दशावतार; वराह र पृथुसँग महत्त्वपूर्ण रूपमा जोडिन पुग्छिन्।

हिन्दु धर्म बाहेक, पृथ्वीको बौद्ध धर्म मा पनि महत्त्वपूर्ण स्थान छ जसले पृथ्वीले सम्पूर्ण जीवनलाई प्रदान गर्ने विशालता र सहाराको प्रतीक मानिन्छ। बौद्ध परम्परामा उनको उपस्थिति बुद्धको ज्ञान प्राप्तिको क्षणसँग जोडिएको छ र उनलाई बौद्ध देवमण्डलको पहिलो देवी मानिन्छ।

उत्तर-वैदिक ग्रन्थहरूमा

मुख्य लेख: भूमि (देवी)

भागवत पुराण को एक चित्रण जसमा पृथ्वी देवीले गाईको रूपमा अन्य देवताहरूसँग मिलेर विष्णु (आफ्नी पत्नी लक्ष्मी सँग शेषनागमा विराजमान) सँग पृथ्वीमा व्याप्त खराबी नष्ट गरी आफ्नो कष्ट कम गर्न प्रार्थना गरिरहेकी छिन्।

उत्तर-वैदिक हिन्दु पौराणिक कथाहरूमा, पृथ्वी देवीको भूमिकामा केही परिवर्तन आएतापनि उनको उपस्थिति महत्त्वपूर्ण रहिरहन्छ। वैदिक कालमा पृथ्वीलाई शाब्दिक रूपमा धर्ती र स्थिरता, उर्वरता तथा जीवनको पोषण गर्ने आधारका रूपमा एक दिव्य अस्तित्वको रूपमा पूजा गरिन्थ्यो। हिन्दु परम्पराको विकाससँगै, पृथ्वीलाई सामान्यतया भूमि वा भूदेवीको नामले चिनिन थालियो जसको अर्थ "पृथ्वी स्वरूपिणी देवी" हुन्छ। वैष्णव पौराणिक कथाहरूमा भूदेवीको भूमिका केन्द्रमा छ जहाँ उनलाई प्रायः दुष्ट शक्ति, राक्षसहरू वा भ्रष्ट शासकहरूद्वारा उत्पीडित र प्रार्थना गरिरहेकी पात्रको रूपमा चित्रण गरिन्छ। यी कथाहरूमा उनले प्रायः सहयोगका लागि विष्णुलाई पुकार्छिन् र त्यसको प्रतिक्रियामा विष्णुले विभिन्न अवतारहरू लिएर उनको कष्ट निवारण गर्छन्। यसले पृथ्वी देवी र ब्रह्माण्ड संरक्षक (विष्णु) बीचको सम्बन्धलाई पुन: पुष्टि गर्दछ। मूर्तिपूजा र कलामा, भूदेवीलाई प्रायः विष्णुको वराह अवतारको दाह्रामा टाँसिएको एक सुन्दरी स्त्रीको रूपमा देखाइन्छ। विकल्पमा, विष्णुलाई प्रायः भूदेवी र श्री-लक्ष्मी को बीचमा उभिएको देखाइन्छ जसले उनले पृथ्वी र समृद्धि दुवैको रक्षा गर्ने प्रतीक झल्काउँछ।

पछिल्ला पौराणिक कथाहरूमा भूदेवीको भूमिका वैदिक कालको 'सबै जीवनलाई सहारा दिने स्थिर र उर्वर भूमि' को चित्रणबाट केही परिवर्तन भएको छ। ऋग्वेदका सूक्तहरूमा पृथ्वीलाई उनको असीमित उर्वरता र सबै प्राणीहरूलाई बचाउने क्षमताको लागि महिमा गाइएको छ। तर, मध्यकालीन ग्रन्थहरूमा यी गुणहरू अन्य देवीहरू, जस्तै शाकम्भरी, लक्ष्मी र महादेवीमा सारिएको पाइन्छ। यस समयमा भूदेवीको प्राथमिक भूमिका अधर्मको भारले थिचिएकी र दैवी हस्तक्षेपको खोजीमा रहेकी एक दुखित पृथ्वीको रूपमा बढी देखिन्छ। यो रूपान्तरणले भूदेवीको विकासलाई जीवनदायिनी पृथ्वीको स्वरूपबाट सङ्कटको समयमा दैवी सहयोगको आवश्यकता पर्ने एक संवेदनशील पात्रको रूपमा प्रस्तुत गर्दछ।