प्रकृति (हिन्दु दर्शन)

प्रकृति भन्नाले "कुनै पनि वस्तुको मौलिक वा प्राकृतिक रूप वा त्यसको अवस्था र "प्राथमिक पदार्थ" भन्ने बुझिन्छ।^[१] यो हिन्दु धर्मको एउटा मुख्य अवधारणा हो, जसलाई साङ्ख्य दर्शनले प्रतिपादन गरेको हो। यहाँ यसले केवल पदार्थ वा प्रकृतिलाई मात्र नभई यसमा वास्तविकताका सबै संज्ञानात्मक, नैतिक, मनोवैज्ञानिक, भावनात्मक, संवेदनशील र भौतिक पक्षहरू समावेश हुन्छन् भन्ने जनाउँछ। प्रकृति का तीनवटा फरक जन्मजात गुणहरू हुन्छन्, जसको सन्तुलन नै सम्पूर्ण अनुभवजन्य वास्तविकताको आधार हो। यो वास्तविकता पञ्चभूत (पाँच आधारभूत तत्व) को रूपमा रहन्छ जसमा; आकाश, वायु, अग्नी, जल, र पृथ्वी पर्दछन्।^[२]^[३] प्रकृति, पुरुष भन्दा भिन्न छ जुन शुद्ध जागरूकता र अध्यात्मिक चेतना हो।^[२] यो शब्द अन्य भारतीय धर्महरू जस्तै; जैन^[४] र बौद्धका ग्रन्थहरूमा पनि पाइन्छ।^[५]

पञ्च प्रकृति

संस्कृत मूलबाट आएका भारतीय भाषाहरूमा प्रकृतिले सबै जीवन स्वरूपहरूको स्त्री पक्षलाई जनाउँछ। एक महिलालाई प्रकृतिको प्रतीकको रूपमा हेर्न सकिन्छ।^[६]

संस्कृत धर्मग्रन्थ ब्रह्मवैवर्त पुराणका अनुसार, पाँच हिन्दु देवीहरूलाई प्रकृति को पूर्ण स्त्री स्वरूप मानिन्छ जसमा; सरस्वती, लक्ष्मी, पार्वती, गायत्री र राधा पर्दछन्। यी पाँच देवीहरूलाई सम्मिलित रूपमा पञ्च प्रकृतिको रूपमा पूजा गरिन्छ।^[७]^[८]^[९]

साङ्ख्य

साङ्ख्य दर्शनमा, प्रकृति शब्दलाई तीन फरक तरिकाले प्रयोग गरिन्छ। कहिलेकाहीँ प्रकृतिले विशेषगरी मूल-प्रकृतिलाई जनाउँछ,जसलाई अव्यक्त वा प्रधान पनि भनिन्छ। यो भौतिक संसारको मौलिक र अकारण स्रोत हो। जब यसलाई विकृति (परिमार्जन) सँग जोडिन्छ तब प्रकृतिले "स्रोत" लाई बुझाउँछ। मूल-प्रकृति केवल प्रकृति मात्र हो, जबकि बुद्धि, अहङ्कार र पाँच तन्मात्राहरू प्रकृति र विकृति दुवै हुन् जसले आठ प्रकृतिहरू बनाउँछन्। प्रकृति भन्नाले सम्पूर्ण चौबीस तत्त्वहरूलाई पनि बुझ्न सक्छ जसमा अव्यक्त र व्यक्त दुवै समावेश हुन्छन्।^[१०]

साङ्ख्य ग्रन्थहरूले प्रकृति लाई पुरुष (आत्मा, चेतना) सँग तुलना गर्छन् जहाँ प्रकृति ले "भौतिक संसार, प्रकृति, पदार्थ, भौतिक र मनोवैज्ञानिक चरित्र, गठन, स्वभाव, प्रवृत्ति" लाई बुझाउँछ। नर्वेली विद्वान कुनट ज्याकोबसेनका अनुसार, साङ्ख्य विद्यालयको द्वैतवादी प्रणालीमा, "पुरुष शुद्ध चेतनाको सिद्धान्त हो, जबकि प्रकृति पदार्थको सिद्धान्त हो", जहाँ पुरुष प्रत्येक जीवित प्राणीमा चेतन साक्षी हो भने प्रकृति प्रकट संसार हो।

भगवद्गीता र साङ्ख्य दर्शन दुवैले प्रकृति तीनवटा गुण हरूबाट बनेको मान्दछन्: सत्व (संरक्षण), रजस (सिर्जना) र तमस (विनाश)। सत्व मा भलाइ, प्रकाश र सद्भावका गुणहरू समावेश हुन्छन्।^[११] रजस ऊर्जा, क्रियाकलाप र जोशका अवधारणाहरूसँग सम्बन्धित छ; त्यसैले, यसको प्रयोग कसरी गरिन्छ भन्ने आधारमा, यसले आत्माको विकासमा सहयोगी वा बाधक प्रभाव पार्न सक्छ।^[११] तमस सामान्यतया जडता, अन्धकार र असंवेदनशीलतासँग सम्बन्धित छ। तामसिक गुण बढी भएका आत्माहरू अन्धकारमा डुबेको मानिन्छ र उनीहरूलाई मुक्ति पाउन सबैभन्दा लामो समय लाग्छ।^[१२]

साङ्ख्यमा, ब्रह्माण्ड प्रकट हुनुभन्दा पहिले तीन गुणहरू मिलेर बनेको प्रकृति सन्तुलित अवस्थामा रहन्छ, जसले एकअर्काका विशेषताहरूलाई निष्क्रिय पार्छन्। साङ्ख्य दर्शनले तर्क गरेअनुसार, संसारको जटिल र सोद्देश्यपूर्ण प्रकृतिले यो अरू कुनै कुराको लागि, विशेषगरी चेतन आत्माहरूका लागि अवस्थित छ भन्ने सङ्केत गर्छ।^[१३]

सन्दर्भ सामग्रीहरू

↑ Monier-Williams, Monier (१८९९), A Sanskrit-English dictionary: with special reference to cognate Indo-European languages (अङ्ग्रेजीमा), Ocford, England: Oxford, ओसिएलसी 704040338।
1 2 James G. Lochtefeld (2001), The Illustrated Encyclopedia of Hinduism: A-M, Rosen Publishing, आइएसबिएन ९७८-०८२३९३१७९८, Pages 224, 265, 520
↑ Prakriti: Indian philosophy, Encyclopædia Britannica
↑ J Jaini (१९४०), Outlines Of Jainism, Cambridge University Press, पृ: 32–33, GGKEY:B0FNE81JRLY।
↑ Paul Williams (२००५), Buddhism: Yogācāra, the epistemological tradition and Tathāgatagarbha, Routledge, पृ: 20, आइएसबिएन 978-0-415-33231-6।
↑ Knut A. Jacobsen (२००८), Bron Taylor, सम्पादक, Encyclopedia of Religion and Nature, Bloomsbury Academic, पृ: 1299–1300, आइएसबिएन 978-1-4411-2278-0।
↑ Smith, John D. (१९८८), "Ludo Rocher: The Purā as. (A History of Indian Literature. Vol. ii, fasc. 3.) [vii], 282 pp. Wiesbaden: Otto Harrassowitz, 1986. DM 120.", Bulletin of the School of Oriental and African Studies 51 (2): 355, आइएसएसएन 0041-977X, डिओआई:10.1017/S0041977X00114958।
↑ Chaturvedi, B. K. (१९००), "Prakriti Khanda", Brahmavaivarta Purana (अङ्ग्रेजीमा), Diamond Pocket Books Pvt Ltd, आइएसबिएन 978-93-5296-763-6।
↑ Dalal, Roshen (२०१०), Hinduism: An Alphabetical Guide (अङ्ग्रेजीमा), Penguin Books India, पृ: 312, आइएसबिएन 978-0-14-341421-6।
↑ "Sankhya | Internet Encyclopedia of Philosophy" (अङ्ग्रेजीमा), अन्तिम पहुँच २०२५-०६-०५।
1 2 Easwaran, Eknath (२००७), The Bhagavad Gita, Nilgiri Press, पृ: २२१, आइएसबिएन 9781586380236।
↑ The Concise Yoga Vāsiṣṭha, Swami Venkatesananda, 1984, p.94
↑ Bartley, C. J. (२०११), An introduction to Indian philosophy, London; New York: Continuum, पृ: 83–84, आइएसबिएन 978-1-84706-448-6।

[1] Monier-Williams, Monier (१८९९), A Sanskrit-English dictionary: with special reference to cognate Indo-European languages (अङ्ग्रेजीमा), Ocford, England: Oxford, ओसिएलसी 704040338।

[lochtefeldprakriti-2] 1 2 James G. Lochtefeld (2001), The Illustrated Encyclopedia of Hinduism: A-M, Rosen Publishing, आइएसबिएन ९७८-०८२३९३१७९८, Pages 224, 265, 520

[3] Prakriti: Indian philosophy, Encyclopædia Britannica

[4] J Jaini (१९४०), Outlines Of Jainism, Cambridge University Press, पृ: 32–33, GGKEY:B0FNE81JRLY।

[5] Paul Williams (२००५), Buddhism: Yogācāra, the epistemological tradition and Tathāgatagarbha, Routledge, पृ: 20, आइएसबिएन 978-0-415-33231-6।

[Taylor2008p1300-6] Knut A. Jacobsen (२००८), Bron Taylor, सम्पादक, Encyclopedia of Religion and Nature, Bloomsbury Academic, पृ: 1299–1300, आइएसबिएन 978-1-4411-2278-0।

[7] Smith, John D. (१९८८), "Ludo Rocher: The Purā as. (A History of Indian Literature. Vol. ii, fasc. 3.) [vii], 282 pp. Wiesbaden: Otto Harrassowitz, 1986. DM 120.", Bulletin of the School of Oriental and African Studies 51 (2): 355, आइएसएसएन 0041-977X, डिओआई:10.1017/S0041977X00114958।

[8] Chaturvedi, B. K. (१९००), "Prakriti Khanda", Brahmavaivarta Purana (अङ्ग्रेजीमा), Diamond Pocket Books Pvt Ltd, आइएसबिएन 978-93-5296-763-6।

[9] Dalal, Roshen (२०१०), Hinduism: An Alphabetical Guide (अङ्ग्रेजीमा), Penguin Books India, पृ: 312, आइएसबिएन 978-0-14-341421-6।

[10] "Sankhya | Internet Encyclopedia of Philosophy" (अङ्ग्रेजीमा), अन्तिम पहुँच २०२५-०६-०५।

[:0-11] 1 2 Easwaran, Eknath (२००७), The Bhagavad Gita, Nilgiri Press, पृ: २२१, आइएसबिएन 9781586380236।

[12] The Concise Yoga Vāsiṣṭha, Swami Venkatesananda, 1984, p.94

[13] Bartley, C. J. (२०११), An introduction to Indian philosophy, London; New York: Continuum, पृ: 83–84, आइएसबिएन 978-1-84706-448-6।

[१]

[२]

[३]

[४]

[५]

[६]

[७]

[८]

[९]

[१०]

[११]

[१२]

[१३]