प्रयोगकर्ता:Dura-garage/sandbox

दुरा जाति

संक्षिप्त इतिहास र परिचय

परिचयात्मक इतिहास

गोलो अनुहार, थेप्चो नाक, चिम्सा आँखा, होचो तथा चौडा शरीर नै दुरा समुदायको सामान्य शारीरिक रूपरेखा हो । कतिपय दुराहरू गह्रौं हुन्थे भन्ने कोहीकोहीले पहिलो वर्णनयुक्त हुन्छन् । यिनै शारीरिक रूपरेखालाई आधार बनाउँदा मगर जातिमा पनि शारीरिक गुण भेटिन्छन्।नेपाल सरकारले दुरा समुदायलाई नेपालका ५९ जनजातिहरूको सूचीमा सूचीकृत गरेको छ । ‘आदिवासी / जनजाति उत्थान प्रतिष्ठान ऐन, २०५८’ को दफा २ (क) मा आदिवासी जनजातिको परिभाषा यसरी दिइएको छ— ‘आदिवासी/जनजाति भन्नाले आफ्नो मातृभाषा र परम्परागत रीतिरिवाज, छुट्टै सांस्कृतिक पहिचान, छुट्टै सामाजिक संरचना र लिखित वा अलिखित इतिहास भएको, अनुसूची बमोजिमको जाति वा समुदाय सम्झनुपर्छ ।’नेपाल सरकारले दुरा समुदायलाई सीमान्तकृत समूह (marginalized group) मा समावेश गरेको छ । दुराहरूले आफूलाई अल्पसंख्यक समुदाय मान्ने गरे पनि सरकारले ‘अल्पसंख्यक’ दर्जा दिने गरेको छैन । बरु, सरकारले सङ्कटापन्न समूह (endangered group) भन्ने शब्दावली प्रयोग गरी हायु, राउटे, सुरेल, मेचे, वनकरियालगायत दशवटा जनजातिहरूलाई यस समूहअन्तर्गत सूचीकृत गरेको छ, जसमा दुरा समुदाय समावेश छैन । सरकारले दुरा समुदायलाई अल्पसंख्यक समुदाय नमाने पनि कतिपय अध्येताले ‘अल्पसंख्यक’ समुदायको दर्जा दिएका छन्।

'नेपाली बृहत् शब्दकोश' ले दुरा समुदायको परिचय यसरी दिएको छ— नेपालको लमजुङ जिल्लाभित्रको दुराडाँडामा आदिकालदेखि नै बसोबास गर्दै आएको, आफ्नै भाषा-संस्कृति भएको र त्यसलाई बिस्तारै भुल्दै गएको एक जाति; नेपालको एक अल्पसंख्यक जाति' । हुन पनि, आफ्नै भाषासंस्कृति भएर पनि दुरा समुदायले त्यसलाई बिस्तारै भुल्दै गएको तथ्य समयक्रममा पुष्टि हुँदै गएको छ । दुरा समुदायको मूल वस्ती लमजुङको दुराडाँडा नै मानिन्छ । यद्यपि, दुराडाँडामात्रै दुरा समुदायको बासस्थान भने होइन । दुराडाँडाबाहेक अरू स्थानमा पनि दुरा समुदायको बस्ती छ । आजसम्म उपलब्ध कागजातका आधारमा दुरा समुदाय पश्चिमतिरबाटै लमजुङको दुराडाँडा आइपुगेको देखिन्छ । तर, दुराहरू कहाँबाट कुन-कुन कालखण्डमा कुन परिस्थितिमा कुन-कुन स्थानबाट दुराडाँडा आइपुगे भन्नेबारे छिटपुट वर्णन भेटिए पनि कुनै सबल र स्पष्ट विवरण भने देखिँदैन ।

जनकाँकेश्वरी धर्मराज थापाले आफ्नो पुस्तक 'लोकसंस्कृतिको घेरामा लमजुङ' मा १८४० को वंशावलीलाई उद्धृत गर्दै दुराहरूमा पश्चिमबाट पूर्वतिर सर्दै आएको वर्णन गरेका छन् । थापाले दुराका पूर्वजहरू दुलाल मगर र उनीहरू उचै नागरी धौलागिरि मलेस छम्गोंगिढ, दुलबासिनधरा, जाजरकोट, रुकुम, अर्घ (कास्की) हुँदै लमजुङ आइपुगेको उल्लेख गरेका छन् । यसमा स्पष्ट हुन नसकेको पक्षहरू पनि छन् । वंशावलीमा उल्लेख भएको भनिएको उचै नागरी धौलागिरि मलेस, छम्गोंगिढ, दुलबासिनधरा जस्ता स्थाननाम अहिले प्रचलनमा रहेका छैनन् । यी स्थाननाम वर्तमान बिरानामा भएकाले यिनीहरूको यथार्थ भौगोलिक अवस्थितिबारे पनि कुनै भेउ पाउन सकिएको छैन ।

डा. ऋषिकान्त अधिकारी (जन्मः वि.सं. २००७) ले आफ्नो पुस्तक 'दुरा जातिको परिचय' मा धर्मराज थापाको लेखाइमा नपरेका ठाउँहरूको नाम पनि उल्लेख गरेका छन् । डा. ऋषिकान्त अधिकारीले दुराहरू पश्चिमबाट पूर्वतिर आउने क्रममा दुलेग, दुलेख, दुर्दान, दुरानकोट मादी नदी घाट हुँदै दुराडाँडा आइपुगेको उल्लेख गरेका छन् ।

दुराहरू कुन कालखण्डदेखि दुराडाँडामा आई बसोबास गरे भन्नेबारे प्रस्ट समयरेखा (timeline) देखिँदैन । यद्यपि, चौथो पाँचौँ सय वर्षभन्दा बढी समयदेखि दुराडाँडामा रहेको लिखित प्रमाण भेटिन्छ । खजे दुरा, कुसुमाकर घिमिरे, पुँवार, भण्डारी, राउत र सुयलहरूले वि.सं. १५५० असार १५ गते यशोब्रह्म शाहलाई लमजुङको राजा तुल्याएको वंशावलीमा उल्लिखित छ । यस अभियानमा चिमु घिमिरे, नारान दुरा, दधिराम दुरा, माथे दुरा, शुक्रवर क्याम्पलगायतका पूख्र्यौलीहरूको पनि योगदान देखिन्छ ।

यही ऐतिहासिक घटनाक्रमका सम्बन्धमा डा. हर्क गुरुङको भनाइ छ— ‘हिन्दू आप्रवासी र दुराहरूले कास्कीका ठकुरी राजकुमार कालू शाहलाई लमजुङका शासकका रूपमा स्थापित गरे । पछि उनलाई धले राजाका मानिसहरूले बाहुण्डपानीले मारिदिए । त्यसपछि उनको भाइ यशोब्रह्म शाहलाई शासक बनाए’ ।

दुरा समुदायलाई किन ‘दुरा’ भनियो भन्नेबारे केही अड्कल गरिएका छन् । ऋषिकान्त अधिकारीले नरहरि तिमिल्सिनाकृत पुस्तक 'आध्यात्मिक नेपाल एवम् देवदेशी हिमालय' लाई उद्धृत गर्दै मनाङ र मुस्ताङको शिखरमा रहेका रुद्धा भोट हुँदै आएका र उनीहरूलाई 'रुद्दा' भन्दाभन्दै 'दुरा' भएको तर्क पेश गरेका छन् ।

प्रस्तुत तर्कमा केही प्रश्न अनुत्तरित रहेका छन् । रुद्धा भोट कहाँ पर्छ ? दुराहरू कुन थलोबाट रुद्धा भोट हुँदै आए ? कहिले आए ? कुन परिस्थितिमा आए ? कुन कालखण्डदेखि उनीहरूलाई 'दुरा' भन्न थालियो ? 'रुद्धा' शब्दको व्युत्पत्ति तथा अपभ्रंशबीच कुन किसिमको भाषाशास्त्रीय सम्बन्ध छ ? यस्ता अनुत्तरित प्रश्नका उत्तर नखोजी दुरा समुदायको नामाकरणबारे निष्कर्षमा पुग्न सकिँदैन ।