प्रलय

विष्णुको मत्स्य अवतारले 'प्राकृत प्रलय'को समयमा पहिलो मनुलाई बचाउँदै।

प्रलय (शाब्दिक अर्थ: 'विनास' वा 'विलय') हिन्दु परलोक विज्ञानको एक अवधारणा हो। सामान्यतया यसले चारवटा फरक घटनाहरूलाई जनाउँदछ। यो शब्द प्रायः एक 'कल्प' (४.३२ अर्ब वर्षको अवधि) पछि हुने सम्पूर्ण ब्रह्माण्डको विनास वा विलयलाई बुझाउन प्रयोग गरिन्छ, जसलाई 'ब्रह्म प्रलय' पनि भनिन्छ।

प्रलयले अन्य तीनवटा अवस्थाहरूलाई पनि बुझाउँछ: नित्य प्रलय: सबै सजीव र निर्जीव वस्तुहरूको दैनिक रूपमा भइरहने निरन्तर विनास। प्राकृत प्रलय: १००० चतुर्युग चक्रको समाप्तिपछि प्रकृतिद्वारा उत्पन्न हुने महाजलप्रलय, जसले सम्पूर्ण सृष्टिको अन्त्य गर्दछ। आत्यन्तिक प्रलय: ब्रह्मसँगको मिलनका कारण व्यक्तिको आत्माको संसारबाट हुने पूर्ण मुक्ति वा विलय।

उपनिषद् कालदेखि नै हिन्दु साहित्यमा उल्लेख गरिएको यो अवधारणाको हिन्दु ब्रह्माण्ड विज्ञानका साथै हिन्दु दर्शनमा पनि विस्तृत रूपमा चर्चा गरिएको छ।

विवरण

हिन्दु ब्रह्माण्ड विज्ञानले ब्रह्माण्डको आवधिक सृष्टि र विनासको अनन्त चक्रको परिकल्पना गर्दछ।

नित्य प्रलय

नित्य प्रलयले निरन्तर भइरहने लय वा विनासलाई बुझाउँछ। यसले सबै सजीव र निर्जीव वस्तुहरूको मन र शरीरमा दैनिक रूपमा हुने क्षयलाई व्याख्या गर्दछ। सृष्टि भएको हुनाले सबै पदार्थहरू निरन्तर क्षय र विनासको अधीनमा हुन्छन्। यसलाई अक्सर व्यक्तिगत अनुभवको रूपमा वर्णन गरिन्छ, जसले अन्ततः अस्थायी सांसारिक मृत्युतर्फ डोर्‍याउँछ। स्कन्द पुराणले नित्य प्रलयलाई मनुष्यले भोग्ने विभिन्न नकारात्मक अनुभव र क्षतिका रूपमा वर्णन गरेको छ, जस्तै लुटिनु, पत्नीको हरण हुनु, शत्रुको आगमन, ज्वरो आउनु, र अनिकाल लाग्नु; यी सबैको चरमोत्कर्ष मृत्यु हो, जुन सबैभन्दा पीडादायी अनुभव हो। यस्तो मानसिक सन्ताप व्यक्तिको आफ्नै कर्मको फल मानिन्छ। कर्मले नै व्यक्तिलाई विभिन्न निच योनीका पशुका रूपमा पुनर्जन्म गराउँछ, र ती जन्महरूमा गरिने कार्यले पुनः नयाँ कर्मको निर्धारण गर्दछ।

ब्रह्म प्रलय

भागवत पुराणका अनुसार, एक कल्प (युग) जसमा चार युगहरू (सत्य, त्रेता, द्वापर र कलियुग) का एक हजार चक्रहरू र चौध मनुहरूको शासन हुन्छ, त्यो सृष्टिकर्ता ब्रह्माको जीवनको एक दिन हो। प्रलयको अवधि पनि सोही बराबरको हुन्छ, जसलाई ब्रह्माको रात भनिन्छ। विनासको यो स्वरूप ब्रह्माको निद्राका कारण हुने भएकाले यसको नाम उनकै नामबाट राखिएको हो। यसलाई 'नैमित्तिक प्रलय' पनि भनिन्छ, जसको अर्थ 'विशेष अवसरमा हुने' भन्ने हुन्छ। यस अवधिमा भगवान् नारायणले ब्रह्माण्डलाई आफूभित्र समाहित गर्छन् र आफ्नो शेषनागको शैयामा विश्राम गर्छन्।

अग्नि पुराणले वर्णन गरे अनुसार चार-युग चक्रको अन्त्यमा पृथ्वीका स्रोतहरू समाप्त हुन्छन्, जसले गर्दा एक शताब्दीसम्म भीषण खडेरी पर्दछ। यस अवधिमा पृथ्वीका सबै जीवहरूको विनाश हुन्छ। त्रिलोकमा रहेका जलहरू विष्णुद्वारा उपभोग गरिएका कारण सुक्छन्। सूर्यका सात किरणहरू सातवटा सूर्य बन्दछन् र तिनले त्रिलोकका साथै पाताललाई पनि जलाउँछन्। यस समयमा पृथ्वी कछुवाजस्तो देखिने वर्णन गरिएको छ। रुद्रको अवतार मानिने प्रलयको अग्नि र शेषनागको सासले पाताललाई जलाउँछ। त्रिलोकका बासिन्दाहरू पहिले महर्लोक र त्यसपछि जनलोकमा जान्छन्। विष्णुले अग्निलाई निभाउनका लागि संसारमा एक शताब्दीसम्म वर्षा गराउँछन्। उनी एक युगसम्म योगनिद्रामा रहन्छन् र पुनः ब्रह्माको रूपमा ब्यूँझिएर ब्रह्माण्डको पुनर्सृष्टि गर्छन्। ब्रह्माण्ड दुई 'परार्द्ध' (३११.०४ खर्ब वर्ष) सम्म अव्यक्त अवस्थामा रहने बताइन्छ।

'महाप्रलय' शब्दले "महान् विनास" लाई बुझाउँछ र यो ब्रह्म प्रलयको पर्यायवाची हो। शिव पुराणका अनुसार यस घटनामा तल्लो दश लोकहरू नष्ट हुन्छन्, जबकि माथिल्ला चार लोकहरू (सत्यलोक, तपलोक, जनलोक र महर्लोक) सुरक्षित रहन्छन्। तर प्रत्येक महाप्रलयमा भने सबै १४ लोकहरू नष्ट हुन्छन्।

प्राकृत प्रलय

विष्णु पुराणले प्राकृत प्रलयको वर्णन गरेको छ। १,००० चतुर्युग चक्र वा एक कल्प पूरा भएपछि, प्रकृतिको मानवीकरण मानिने 'प्रकृति'द्वारा पृथ्वी (भूमि) मा महाजलप्रलय ल्याइन्छ। जब जल सप्तर्षिहरूको वासस्थानसम्म पुग्छ, सम्पूर्ण संसार एउटै सागरमा परिणत हुन्छ। विष्णुको श्वासले सबै बादलहरूलाई तितरबितर पार्छ र तिनलाई पुनः आफूभित्र सोस्छ, जसरी उहाँ निद्रामा जान्छन्। जब अग्निले संसार र प्रकृतिको विनास गर्दछ, तब मौलिक विनास सुरु हुन्छ। जलले पृथ्वीका गुणहरूलाई निल्छ र त्यसपछि अग्निको रसलाई अग्निले नै उपभोग गर्दछ। जब आकाश अग्निको ज्वालामा भष्म हुन्छ, तब वायु र ध्वनि सर्वत्र व्याप्त हुन्छन् र अग्निको गुणलाई सोसेर अग्निमा एकाकार हुन्छन्। जब वायु आकाशको सम्पर्कमा आउँछ, यसले आफ्नो मौलिक शक्ति गुमाउँछ र सुन्य स्थानमा केवल आकाश मात्र बाँकी रहन्छ। चेतना र अन्धकारले ब्रह्माण्डलाई ओगट्छ, जसलाई पछि 'बुद्धि'ले जित्छ। यस मोडमा, प्रकृतिका सात घटकहरू पुनः एकत्रित हुन्छन्। ब्रह्माको हिरण्यगर्भ प्रकृतिलाई घेर्ने जलमा विलीन हुन्छ। अन्ततः प्रकृति पुरुषसँग मिल्छ र बुद्धिलाई आत्मसात गर्दै ब्रह्म बन्दछ।

आत्यन्तिक प्रलय

प्रलयको यो स्वरूपलाई 'पूर्ण विनास' वा 'परम विलय' भनिन्छ। अग्नि पुराणका अनुसार, मनले उत्पन्न गर्ने दुःखलाई चिनेर ज्ञान प्राप्त गरेपछि यस्तो प्रलय प्राप्त गर्न सकिन्छ। यसले जन्म र पुनर्जन्मको चक्र (संसार) र त्यसको बीचका अस्थायी बसाइहरूलाई व्याख्या गर्दछ। यस अनुसार मानिस आफ्नो अघिल्लो जन्मको कर्मका आधारमा पृथ्वीमा जन्मिन्छ। धेरै पाप कर्म गरेको व्यक्तिले पहिले स्वर्गमा आफ्ना असल कार्यहरूको फल भोग्छ र त्यसपछि आफ्ना पापहरूको सजाय भोग्न नरकमा नयाँ रूप धारण गर्दछ। धेरै पुण्य कार्य गरेको व्यक्तिले भने पहिले आफ्ना पापहरूको परिणाम भोग्छ र त्यसपछि स्वर्गको आनन्द लिन्छ।

आत्यन्तिकले व्यक्तिको 'स्व'को मुक्तिको सन्दर्भ दिन्छ। आत्यन्तिक प्रलय ईश्वरको ज्ञानबाट प्राप्त हुन्छ, जुन तब सम्भव हुन्छ जब व्यक्तिले आफूलाई परमात्माको सेवामा समर्पित गर्छ। यसमा यो महसुस गरिन्छ कि दृश्य ब्रह्माण्डमा हुने अधिकांश कार्य र कारणहरू माया हुन् र जसको सुरुवात र अन्त्य छ, त्यो वास्तविक होइन। व्यक्तिले आफ्नो आत्मा र परमात्माबीच कुनै भिन्नता छैन भन्ने महसुस गरेर 'अविद्या' (अज्ञानता) माथि विजय प्राप्त गर्छ। जब अन्ततः यो सत्यको महसुस हुन्छ, व्यक्तिको 'स्व' को भावना ब्रह्ममा विलीन र एकीकृत हुन्छ र उसले 'मोक्ष' प्राप्त गर्छ।

यो पनि हेर्नुहोस्

• हिन्दु समय गणना
  • कल्प (ब्रह्माको एक दिन)
  • मन्वन्तर (मनुको आयु)
  • प्रलय (विलयको अवधि)
  • युग चक्र (चार युगहरू): सत्य युग, त्रेता युग, द्वापर युग र कलियुग
• हिरण्यगर्भ