फ्रान्सिस बुकानन-ह्यामिल्टन

फ्रान्सिस बुकानन (१५ फेब्रुअरी १७६२ - १५ जुन १८२९), जसलाई पछि फ्रान्सिस ह्यामिल्टनको रूपमा चिनिन्थ्यो तर प्रायः फ्रान्सिस बुकानन-ह्यामिल्टन भनेर चिनिन्थ्यो, एक स्कटिश सर्जन, सर्वेक्षक र वनस्पतिशास्त्री थिए जसले भारतमा रहँदा भूगोलवेत्ता र प्राणीशास्त्रीको रूपमा महत्त्वपूर्ण योगदान पुर्‍याए। भारतबाट अवकाश लिएको तीन वर्षपछि उनले ह्यामिल्टनको उपनाम धारण गरे।

उनले वर्णन गरेका वनस्पति र जनावरहरूमा मानक वनस्पति लेखकको संक्षिप्त नाम बुच.-हाम. लागू हुन्छ, यद्यपि आज "ह्यामिल्टन, १८२२" रूप प्रायः मत्स्यविज्ञान देखिन्छ र फिशबेसद्वारा रुचाउँछ।

भारतमा करियर

भारतको केरलाको अंगदीपुरममा रहेको ल्याटेराइट इँटाको स्मारक।यस क्षेत्रमा ल्याटेराइटको पहिलो पटक १८०७ मा फ्रान्सिस बुकाननले वर्णन गरेका थिए।

बुकाननको प्रारम्भिक करियर बेलायत र एसिया बीच चल्ने जहाजहरूमा थियो। सुरुका केही वर्षहरू क्याप्टेन अलेक्ज्याण्डर ग्रे र पछि क्याप्टेन जोसेफ डोरिनको नेतृत्वमा बम्बई र चीन बीच यात्रा गर्ने ड्यूक अफ मोन्ट्रोजमा सर्जनको रूपमा बिताए। त्यसपछि उनले क्याप्टेन ग्रेको नेतृत्वमा फेरि कोरोमन्डेल तटमा फिनिक्समा सेवा गरे। १७९४ मा, उनले पोर्ट्समाउथबाट कलकत्तासम्मको रोज जहाजमा सेवा गरे र सेप्टेम्बरमा कलकत्ता पुगेर उनी बंगाल प्रेसिडेन्सीको मेडिकल सेवामा सामेल भए। उनी भारतको प्राकृतिक इतिहास प्रवर्द्धन गर्ने संस्थाको सुपरिटेन्डेन्ट पनि थिए।

सन् १८०० मा, टिपु सुल्तानको पराजय र मैसूरको पतन पछि, उनलाई दक्षिण भारतको सर्वेक्षण गर्न भनियो, जसको परिणामस्वरूप तीन खण्डको कृति "अ जर्नी फ्रम मद्रास थ्रु द कन्ट्रीज अफ मैसूर, क्यानरा एण्ड मालाबार" (१८०७) "A Journey from Madras through the Countries of Mysore, Canara and Malabar (1807)" प्रकाशित भयो।

१८०३ देखि १८०४ सम्म, उनी कलकत्तामा भारतका गभर्नर जनरल लर्ड वेलेस्लीको शल्यचिकित्सक थिए, जहाँ उनले एउटा चिडियाखाना पनि स्थापना गरे जुन पछि कलकत्ता अलिपुर चिडियाखाना बन्यो। १८०४ मा, उनी ब्यारेकपुरमा वेलेस्लीद्वारा स्थापित भारतको प्राकृतिक इतिहास प्रवर्द्धन गर्ने संस्थाको प्रमुख थिए।

१८०७ देखि १८१४ सम्म, बङ्गालसरकारको निर्देशनमा, उनले ब्रिटिश इस्ट इन्डिया कम्पनीको क्षेत्राधिकार भित्रका क्षेत्रहरूको विस्तृत सर्वेक्षण गरे। उनलाई भू-बनोट, इतिहास, पुरातन वस्तुहरू, बासिन्दाहरूको अवस्था, धर्म, प्राकृतिक उत्पादनहरू (विशेष गरी माछापालन, वन, खानी र खानीहरू), कृषि (तरकारी, औजार, मल, बाढी, घरेलु जनावरहरू, छेकबार, खेतहरू र जग्गा सम्पत्ति, ललितकला र सामान्य कला, र वाणिज्य (निर्यात र आयात, तौल र नाप, र सामानहरूको ढुवानी) बारे रिपोर्ट गर्न भनिएको थियो। बुकाननका निष्कर्षहरू ग्रन्थहरूको श्रृंखलामा रिपोर्ट गरिएका छन् जुन प्रमुख संयुक्त अधिराज्य पुस्तकालयहरूमा राखिएका छन्; धेरैलाई आधुनिक संस्करणहरूमा पुन: जारी गरिएको छ। भारतीय माछा प्रजातिहरूमा एउटा महत्त्वपूर्ण कृति "एन अकाउन्ट अफ द फिसेस फाउन्ड इन द रिभर गङ्गा एन्ड इट्स ब्रान्चेस (१८२२)" हो, जसमा पहिले वैज्ञानिक रूपमा मान्यता नपाएका १०० भन्दा बढी प्रजातिहरूको वर्णन गरिएको छ।

बुकाननले आफ्नो कृति, एन अकाउन्ट अफ द किंगडम अफ नेपाल (१८१९) [An Account of the Kingdom of Nepal (1819)]मा नेपालको वर्णन गरेका छन्।

उनले यस क्षेत्रका धेरै नयाँ बोटबिरुवाहरू सङ्कलन र वर्णन पनि गरे, र भारतीय र नेपालीबोटबिरुवा र जनावरहरूको जलरंगहरूको श्रृंखला सङ्कलन गरे, जुन सम्भवतः भारतीय कलाकारहरूले चित्रित गरेका थिए, जुन अहिले लन्डनको लिनियन सोसाइटीको पुस्तकालयमा छन्।

उनी मे १८०६ मा रोयल सोसाइटीको फेलो र जनवरी १८१७ मा रोयल सोसाइटी अफ एडिनबर्गको फेलो निर्वाचित भए।

उत्तरार्ध जीवन

१८१५ मा बुकाननले भारत छोडे, र त्यही वर्ष आफ्नी आमाको सम्पत्ति उत्तराधिकारमा पाए। उनले आमाको थर ह्यामिल्टन लिए, आफूलाई "फ्रान्सिस ह्यामिल्टन, पहिले बुकानन" वा केवल "फ्रान्सिस ह्यामिल्टन" भनेर सम्बोधन गरे। यद्यपि, अरूले उनलाई "बुचानन-ह्यामिल्टन", "फ्रान्सिस ह्यामिल्टन बुचानन", वा "फ्रान्सिस बुकानन ह्यामिल्टन" भनेर विभिन्न रूपमा सम्बोधन गर्छन्।