बाबा यागा

बाबा यागा स्लाभिक लोककथाकी एक प्रख्यात महिला पात्र हुन्, जो दुईवटा विपरीत भूमिकामा देखिन्छिन्। केही कथाहरूमा उनलाई बालबालिकाहरूलाई मारेर खाने एक भयानक र क्रूर वृद्धाको रूपमा वर्णन गरिएको छ भने, अन्य कथाहरूमा उनलाई नायकलाई सहयोग गर्ने एक दयालु वृद्धाको रूपमा चित्रण गरिएको छ। यी दुवै संस्करणहरूमा उनलाई अक्सर एक शक्तिशाली बोक्सीको रूपमा प्रस्तुत गरिन्छ र उनी प्रायः जंगलका वन्यजन्तुहरूसँग जोडिएकी हुन्छिन्। उनको सबैभन्दा विशिष्ट पहिचान भनेको काठको ठूलो ओखलमा बसेर आकाशमा उड्नु, हातमा मुसल बोक्नु र जंगलको बीचमा कुखुराका खुट्टा भएको अनौठो झुपडीमा बस्नु हो।

व्युत्पत्ति

'बाबा यागा' नामका विभिन्न रूपहरू धेरै स्लाभिक भाषाहरूमा पाइन्छन्। सर्बियाली, क्रोएसियाली, म्यासेडोनियाली, रोमानियाली र बुल्गेरियाली भाषाहरूमा 'बाबा' को अर्थ 'हजुरआमा' वा 'वृद्धा' भन्ने हुन्छ। आधुनिक पोलिश र रुसी भाषामा भने यो शब्द वृद्ध, फोहोर वा मूर्ख महिलाका लागि प्रयोग गरिने एक प्रकारको अपमानजनक सम्बोधन पनि हो। अर्कोतर्फ, 'यागा' को व्युत्पत्ति भने कम स्पष्ट छ र यसको अर्थका बारेमा विद्वानहरूबीच एकमत छैन। १९ औं शताब्दीमा, अलेक्जेन्डर अफनास्येभले यसलाई 'प्रोटो-स्लाभिक' शब्द र संस्कृतको 'अहि' (ahi) अर्थात् 'सर्प' सँग सम्बन्धित रहेको प्रस्ताव गरेका थिए, जसबारे २० औं शताब्दीका विद्वानहरूले पनि अध्ययन गरेका छन्। यससँग सम्बन्धित अन्य शब्दहरूमा सर्बियाली र क्रोएसियाली 'जेजा' (जसको अर्थ 'डर' वा 'कम्पन' हुन्छ), स्लोभेनी भाषाको 'क्रोध', र पुरानो चेक भाषाको 'बोक्सी' जस्ता शब्दहरू पर्दछन्। पुरानो चर्च स्लाभोनिकमा यसलाई 'रोग' को रूपमा व्याख्या गरिएको छ। अन्य भारोपेली भाषाहरूमा यो शब्दलाई 'दुर्व्यवहार गर्नु', 'शंका', 'चिन्ता' वा 'पीडा' बुझाउने शब्दहरूसँग जोडिएको पाइन्छ।

अन्य पात्रहरू र समान स्वरूपहरू

पश्चिम स्लाभिक जातिहरूको लोककथामा 'जेजिबाबा' (Ježibaba) नामक पात्र पाइन्छ, जो बाबा यागासँग निकै मिल्दोजुल्दो छिन्। यी दुवै पात्रहरूको उत्पत्ति मध्ययुग वा सोभन्दा अघिको कुनै साझा पात्रबाट भएको हुन सक्छ। जेजिबाबा र बाबा यागा दुवैको स्वभाव रहस्यमय र दोधारे (कहिले राम्रो, कहिले नराम्रो) भए तापनि उनीहरूको रूप र कथाहरूमा केही भिन्नता पाइन्छ। पोल्याण्डको लोककथामा भने 'जेन्जा' (Jędza) नामक अर्को सम्बन्धित पात्र पाइन्छ। मध्य र पूर्वी युरोपका अन्य संस्कृतिहरूमा पनि यस्तै खालका पात्रहरू छन्; जस्तै हङ्गेरीमा 'आइरन-नोज्ड बावा', सर्बियामा 'बाबा रोगा' (जसलाई बालबालिका डराउन प्रयोग गरिन्छ), र रोमानियामा 'मुमा पादुरुई' (वन माता)। त्यस्तै, जर्मन लोककथाका 'पेर्च्टा' र 'होल्डा' सँग पनि बाबा यागाको समानता देखिन्छ।

कतिपय विद्वानहरूका अनुसार, बाबा यागाको अवधारणा फिनो-उग्रिक र साइबेरियाली जातिहरूसँगको सांस्कृतिक सम्पर्कबाट प्रभावित भएको हुन सक्छ। विशेष गरी बाबा यागाको "जंगलको बीचमा रहेको कुखुराको खुट्टा जस्तो टेको भएको झुपडी" फिनो-उग्रिक जातिहरूले प्रयोग गर्ने परम्परागत खाद्यान्न भण्डार गृह (Storehouse) सँग ठ्याक्कै मिल्छ। यस्ता भण्डार गृहहरूलाई भुइँमा किरा-फट्याङ्ग्रा र जनावरबाट बचाउनका लागि रुखका ठुटा वा जरासहितका खुट्टाहरूमा ठड्याएर बनाइन्थ्यो, जुन गाउँभन्दा टाढा जंगलमा हुन्थे। करेलियन लोककथाको 'स्योजातार' (Syöjätär) नामक पात्रमा पनि बाबा यागाका केही नकारात्मक गुणहरू पाइन्छन्।