बिश्नोई
| बिश्नोई/विष्नोई | |
|---|---|
| बिश्नोई (हिन्दी) बिश्नोई (पन्जाबी) | |
 | |
| वर्गीकरण | वैष्णव धर्मको उपसम्प्रदाय |
| गुरु | गुरु जाम्भेश्वर |
| मन्त्र | "विष्णु विष्णु तू भन रे प्राणी" |
| धर्म | हिन्दू धर्म |
| भाषा | मारवाडी राजस्थानी बागरी हिन्दी हरियाणवी पञ्जाबी |
| देश | भारत |
| जनबहुल क्षेत्र | प्रमुख: Rajasthan सामान्य: Haryana Uttar Pradesh, Madhya Pradesh, Punjab Gujarat |
| क्षेत्र | Western India Northern India |
| जनसङ्ख्या | ~१५,००,००० |
बिश्नोई (वा विष्नोई) एक हिन्दू वैष्णव समुदाय अथवा पन्थ हो, जुन मुख्यतः पश्चिमी थार मरुभूमि तथा भारतका उत्तरी राज्यहरूमा पाइन्छ। समयक्रमसँगै बिश्नोई समुदाय हिन्दू जातिको रूपमा विकसित भएको मानिन्छ।[१][२] यस समुदायका लागि गुरु जाम्भेश्वर (गुरु जाम्भोजी, गुरु जाम्भा भनेर पनि चिनिने) (१४५१–१५३६) ले प्रदान गरेका २९ वटा नियमहरू (सिद्धान्त वा आदेशहरू) आधारभूत मानिन्छन्।[३][४][५][६]
सन् २०१० सम्म, बिश्नोई पन्थका करिब ६,००,००० अनुयायीहरू उत्तरी तथा मध्य भारत क्षेत्रमा बसोबास गरिरहेका थिए।[७] श्री गुरु जाम्भेश्वरले सन् १४८५ मा समराथल धोरा मा यस पन्थको स्थापना गरेका थिए र उनका शिक्षाहरू, जसमा १२० वटा शब्दहरू समावेश छन्, शब्दवाणी नामले परिचित छन्। उनले आगामी ५१ वर्षसम्म भारतभरि यात्रा गर्दै आफ्नो उपदेश फैलाए। गुरु जाम्भोजीका शिक्षाहरूले उनका अनुयायीहरू मात्र होइन, वातावरण संरक्षणमा संलग्न व्यक्तिहरूलाई समेत प्रेरित गर्दछ।[८][९]
व्युत्पत्ति
[सम्पादन]बिश्नोई शब्द बिस (बीस) र नौ (नौ) बाट व्युत्पन्न भएको मानिन्छ, त्यसैले यसले यस सम्प्रदायका उनन्तीस सिद्धान्तहरूलाई जनाउँछ।[१०]
उत्पत्ति
[सम्पादन]बिश्नोई एक पन्थ हो जसले २९ सिद्धान्तहरूलाई अपनाएको छ, जसले सामाजिक नैतिकता, वातावरण संरक्षण तथा व्यक्तिगत स्वच्छतामा विशेष जोड दिन्छ। यस समुदायका अधिकांश सदस्यहरू जाट समुदायबाट आएका छन्।[११][१२]
तर, यस समुदायमा बनिया, राजपूत, खाटी तथा गाएना समुदायका सदस्यहरू पनि समावेश छन्।[१३]
गोत्र संरचना
[सम्पादन]बिश्नोईहरूका ३६० वटा गोत्रहरू छन्, जसलाई समान सामाजिक हैसियतको मानिन्छ र विवाह सम्बन्धहरूलाई नियमन गर्न प्रयोग गरिन्छ। यी गोत्रहरूमा पवार, गोदारा, खिचोर, धाका, बिरिया आदि पर्दछन्।[१४]
इतिहास
[सम्पादन]बिश्नोई पन्थको स्थापना श्री गुरु जाम्भेश्वर (१४५१–१५३६) ले गरेका थिए, जसलाई जाम्भोजी भनेर पनि चिनिन्छ। केही व्यक्तिहरूले विष्नोई शब्द प्रयोग गर्छन्, जसको अर्थ विष्णुका अनुयायी (स्थानीय भाषामा विष्णुको नाम) हो, तर अधिकांशले आफूलाई बिश्नोई भनेर चिनाउँछन्। आफ्ना गुरु जाम्भेश्वरप्रतिको भक्तिका कारण अनुयायीहरूलाई जाम्भेश्वरपन्थी पनि भनिन्छ।[१५]
श्री गुरु जाम्भेश्वरले २९ वटा नियम (सिद्धान्तहरू) प्रतिपादन गरेका थिए।[१५] यी शब्दवाणी नामक ग्रन्थमा समावेश छन्, जुन नागरी लिपिमा लेखिएको छ र जसमा १२० वटा शब्दहरू छन्। उनका २९ नियमहरूमध्ये १० वटा व्यक्तिगत स्वच्छता तथा आधारभूत स्वास्थ्यसँग सम्बन्धित छन्, ७ वटा स्वस्थ सामाजिक व्यवहारका लागि, र ४ वटा ईश्वर उपासनासँग सम्बन्धित छन्।
बाँकी ८ नियमहरू जैविक विविधता संरक्षण तथा उचित पशुपालनलाई प्रोत्साहन गर्नका लागि निर्धारित गरिएका छन्। यीमध्ये जनावरहरूको हत्या नगर्नु, हरिया रुखहरू नकाट्नु तथा सबै प्रकारका जीवहरूको संरक्षण गर्नु समावेश छ। साथै, प्रयोग गरिने दाउरामा साना किराहरू नभएको सुनिश्चित गर्नुपर्ने निर्देशन पनि दिइएको छ। नीलो कपडा लगाउन निषेध गरिएको छ, किनकि यसको रङ तयार गर्न ठूलो मात्रामा झाडीहरू काट्नुपर्छ।[१६]
पर्यावरणीय सन्तुलनको संरक्षण र प्रकृतिको रक्षा गर्न सक्रिय भूमिकाका कारण बिश्नोईहरूलाई पहिलो पर्यावरण योद्धा (इको–वारियर) हरूका रूपमा चिनिन्छ।[१७]
बिश्नोई शब्द बिस (२०) र नोई (९) बाट बनेको हो, जसको योग २९ हुन्छ र यसले उनीहरूको २९ सिद्धान्तहरूलाई जनाउँछ।
२९ नियम वा सिद्धान्त
[सम्पादन]बिश्नोईहरूको २९ सिद्धान्त (२० नियम + ९ यम) निम्नानुसार छन्:[१८][१९]
- सुत्केरी भएपछि ३० दिनसम्म शुद्ध-अशुद्धताको नियम पालन गर्ने र आमा तथा शिशुलाई घरायसी कामबाट टाढा राख्ने।
- महिलाको मासिक धर्मको समयमा ५ दिनसम्म खाना पकाउने, पानी दिने जस्ता घरायसी कार्यबाट अलग बस्ने।
- हरेक दिन बिहान सूर्योदयभन्दा अघि स्नान गर्ने।
- जीवनका आदर्श नियमहरू पालन गर्ने: नम्रता, क्षमा (धैर्य), सन्तोष तथा स्वच्छता।
- दिनमा दुई पटक (बिहान र साँझ) पूजा गर्ने।
- साँझमा भगवान विष्णुको स्तुति (आरती) गर्ने।
- यज्ञ (हवन) गर्नु—यसले काम, क्रोध, लोभ, मोह र अहंकारलाई टाढा राखी मोक्ष, आनन्द, शान्ति र सत्य प्राप्त गर्न मद्दत गर्छ।
- पानी, दूध र दाउरा प्रयोग गर्दा छानेर वा सफा गरेर मात्र प्रयोग गर्ने, ताकि कुनै जीवलाई हानि नहोस्।
- सधैं सत्य बोल्ने र इमानदारी अपनाउने।
- क्षमा (माफ गर्ने) र करुणा (दयालुता)को अभ्यास गर्ने।
- सच्चाइका साथ दयालु बन्ने।
- चोरी नगर्ने र चोरी गर्ने इच्छा पनि नराख्ने।
- कसैको निन्दा वा आलोचना नगर्ने।
- झुटो नबोल्ने।
- विवाद वा झगडामा नपर्ने।
- व्रत औंसीका दिन बस्ने।
- भगवान विष्णुको नाम जप र पूजा गर्ने।
- सबै जीवप्रति दया र प्रेम राख्ने; साँचो प्रेम भनेको अपेक्षा, स्वामित्व र माग बिना हुने हो।
- हरिया रुख नकट्ने, वातावरणको संरक्षण गर्ने।[२०]
- काम, क्रोध, लोभ र मोहबाट टाढा रहने; धर्मका लागि अन्तिम साससम्म संघर्ष गर्ने।
- आफ्नै खाना आफैं पकाउने र आत्मनिर्भर रहने।
- त्यागिएका जनावरहरूलाई आश्रय दिने, ताकि तिनीहरू वधबाट बचून्।
- गोरुहरूलाई नसबन्दी नगर्ने र बाछाहरूलाई त्याग नगर्ने; तिनीहरूको संरक्षण गर्ने।
- अफिमको प्रयोग वा व्यापार नगर्ने।
- तमाखु वा यसका उत्पादनहरू प्रयोग नगर्ने।
- भाङ वा हेम्प जस्ता लत लाग्ने पदार्थ सेवन नगर्ने।
- मदिरा सेवन नगर्ने, किनकि यसले स्वास्थ्यमा नकारात्मक प्रभाव पार्छ।
- मासु नखाने; सधैं शाकाहारी (वा नैतिक दुग्ध-शाकाहारी) रहने।
- नीलो रङको कपडा नलगाउने, किनकि यो रङ इन्डिगो बोटबाट प्राप्त गर्न धेरै बोटबिरुवा काट्नुपर्छ।
तीर्थस्थलहरू
[सम्पादन]
बिश्नोई समुदायका विभिन्न मन्दिर तथा समाधिस्थलहरू छन्, जसमा सबैभन्दा पवित्र स्थान मुकाम गाउँ ( नोखा तहसील, बीकानेर जिल्ला, राजस्थान ) मा अवस्थित मानिन्छ।[२१]
बिश्नोईहरूका पवित्र स्थलहरूलाई स्थानीय रूपमा सथरी वा धाम भनिन्छ, जुन गुरु जाम्भेश्वरसँग सम्बन्धित स्थानहरूमा अवस्थित हुन्छन्। बिश्नोई कवि गोविन्दरामका अनुसार, सथरी भन्नाले ‘जाम्भोजीका चरणले पवित्र बनाइएको स्थान’ जनाउँछ। पछि केही महत्वपूर्ण स्थानहरूलाई धाम भनिन थालियो। खेत वा रुखमुनि रहेका खुला पूजा स्थलहरूलाई थान भनिन्छ। जब यस्ता थान कुनै चमत्कार वा अलौकिक घटनासँग सम्बन्धित हुन्छन्, तब तिनलाई धाम भनिन्छ।[२२]
बिश्नोईहरूको मुख्य आठ पवित्र स्थलहरूलाई संयुक्त रूपमा अष्टधाम भनिन्छ।[२३]
पीपासर (नागौर) श्री गुरु जाम्भेश्वर भगवानको जन्मस्थान हो, जसलाई स्थल अर्थात् पुनर्जन्मको स्थान पनि भनिन्छ। यहाँ ठाकुर लोहटजीको निवास, जाम्भोजीको बाल्यकालको घर तथा एउटा पुरानो खेजडी रुख अवस्थित छ। जन्माष्टमीका दिन यहाँ विशेष उत्सव मनाइन्छ।
मुक्तिधाम मुकाम (नोखा, बीकानेर) बिश्नोई समुदायको सबैभन्दा महत्वपूर्ण धार्मिक स्थल हो। यहीँ जाम्भोजीको अन्त्येष्टि गरिएको थियो र अनुयायीहरू विश्वास गर्छन् कि गुरु यहाँ अझै पनि विश्राम गरिरहनुभएको छ। यहाँ सुन्दर संगमरमरको मन्दिर निर्माण गरिएको छ, जसलाई “राजस्थानको ताजमहल” पनि भनिन्छ। यहाँको पुरानो खेजडी रुख अत्यन्त पवित्र मानिन्छ र भक्तजनहरूले त्यसको परिक्रमा गर्छन्। मन्दिरमा प्रवेश गर्दा टाउको ढाक्नु अनिवार्य मानिन्छ।
समराथल धोरा मुकामबाट करिब तीन किलोमिटर दक्षिणमा अवस्थित छ। यही स्थानमा गुरु जाम्भेश्वरका धेरै उपदेशहरू दिइएका थिए र यहीँबाट बिश्नोई पन्थको उत्पत्ति भएको मानिन्छ। यहाँ मन्दिर तथा पवित्र कुण्ड पनि रहेको छ।
लोवावत (जोधपुरको फलौदी दक्षिण) मा एउटा कथा अनुसार जाम्भोजीले जोधपुरका राजकुमार मालदेवलाई दर्शन दिएका थिए। यहाँ पनि एउटा मन्दिर अवस्थित छ।
जाङ्लु (नोखा, बीकानेर) गाउँको बिश्नोई मन्दिर विशेष महत्वको छ, किनकि यहाँ जाम्भोजीका व्यक्तिगत प्रयोगका वस्तुहरू सुरक्षित छन्। यहाँ हवन गरिएको अग्निकुण्ड पनि अवस्थित छ।
रोटु (नागौर जिल्लाको जयाल तहसील) मा गुरु जाम्भेश्वर आएको विश्वास गरिन्छ। यहाँ जाम्भोजीको ठूलो मन्दिर छ र उनका समकालीन भक्त डुडोजीको खण्डा (स्मृति चिह्न) सुरक्षित राखिएको छ।
जाम्भा धाम वा जाम्भोलाव (फलौदी नजिक) गुरु जाम्भोजीका शिक्षाहरूको व्यवहारिक प्रयोगका लागि प्रसिद्ध छ। यहाँ उनले एक पवित्र ताल निर्माण गराएका थिए, जसलाई जाम्भा तालाव वा जाम्भ सरोवर भनिन्छ। यहाँ प्रत्येक वर्ष चैत्र औंसीमा मेला लाग्छ।
लालासर (बीकानेरको दक्षिण–पूर्व) गुरु जाम्भोजीको निधन भएको स्थान मानिन्छ।[स्रोत नखुलेको] पछि उनको पार्थिव शरीर मुकाम लगिएको थियो। यहाँ हालै ठूलो सहयोगबाट भव्य मन्दिर निर्माण गरिएको छ।
जीवप्रति समर्पण
[सम्पादन]बिश्नोईहरू थार मरुभूमि क्षेत्रको वनस्पति र वन्यजन्तुको संरक्षणका लागि परिचित छन्।[२४] उनीहरू विश्वास गर्छन् कि मृत्युपछि उनीहरूको पुनर्जन्म हरिणको रूपमा हुनेछ।[२५]
खेजडली नरसंहार
[सम्पादन]बिश्नोईहरूले अमृता देवीको कथा वर्णन गर्छन्, जसले १२ सेप्टेम्बर १७३० मा खेजडी रुखहरू काट्ने विरोधमा आफ्ना ज्यान दिन प्रेरित गर्दै ३६३ जना बिश्नोईहरूलाई पनि बलिदान गर्न प्रेरित गरिन्। जोधपुरका महाराजा अभय सिंहले नयाँ दरबार निर्माणका लागि काठ आवश्यक परेपछि सैनिकहरूलाई खेजडली गाउँ (त्यतिबेला जेहनाड भनिन्थ्यो) मा रुख काट्न पठाएका थिए।
सैनिकहरूको गतिविधि देखेपछि अमृता देवीले रुखलाई अँगालो हालेर काट्न रोक्ने प्रयास गरिन्। उनको परिवारले पनि त्यही तरिका अपनायो, र पछि अन्य स्थानीय मानिसहरू पनि यस आन्दोलनमा सहभागी भए। उनले सैनिकहरूलाई यो कार्य आफ्नो धर्ममाथि अपमान भएको बताउँदै रुख बचाउन आफू मर्न तयार रहेको घोषणा गरिन्। सैनिकहरूले उनलाई तथा अन्य मानिसहरूलाई हत्या गरे, जबसम्म अभय सिंहलाई घटनाबारे जानकारी भएन र उनले हस्तक्षेप गरी नरसंहार रोकेनन्।[२६][२७]
रुखहरूको संरक्षण गर्दै ज्यान गुमाएका ३६३ बिश्नोईहरूमध्ये केहीलाई खेजडलीमै दफन गरिएको थियो, जहाँ चार स्तम्भसहितको साधारण समाधि बनाइएको छ। प्रत्येक वर्ष सेप्टेम्बर महिनामा (हिन्दू पात्रोअनुसार भाद्रपद शुक्ल दशमी) बिश्नोईहरू यहाँ भेला भई आफ्ना पूर्वजहरूको बलिदानको स्मरण गर्छन्।[२८][२९]
सलमान खानको सिकार प्रकरण
[सम्पादन]बिश्नोईहरू अधिकांश जनावरहरू, विशेष गरी ब्ल्याकबक (कालो हरिण), प्रति श्रद्धा र संरक्षणको भावना राख्छन्। बलिउड अभिनेता सलमान खानले सन् १९९८ मा ब्ल्याकबक सिकार प्रकरणमा संलग्न रहेको आरोप लागेको थियो। बिश्नोई समुदायका सदस्यहरूले उनलाई घटनास्थलमै पक्राउ गरेको दाबी गरेका थिए; समुदायको विरोधका कारण अधिकारीहरूले उनलाई पक्राउ गरी मुद्दा चलाए।[३०]
सन् २०२३ मा गैंगस्टर लरेन्स बिश्नोईले सलमान खानले ब्ल्याकबक सिकारका लागि बिश्नोई समुदायसँग माफी नमागेमा उनलाई मार्ने धम्की दिएका थिए।[३१]
प्रमुख व्यक्तिहरू
[सम्पादन]- अमृता देवी, खेजडली नरसंहारकी शहीद
- भजनलाल बिश्नोई, हरियाणाका पूर्व मुख्यमन्त्री[३२]
- भव्य बिश्नोई, हरियाणाका भारतीय राजनीतिज्ञ
- चैतन्य बिश्नोई, भारतीय क्रिकेटर
- चन्दर मोहन बिश्नोई, हरियाणाका पूर्व उपमुख्यमन्त्री
- जगदीश बिश्नोई, भारतीय भाला फ्याँक खेलाडी
- जसवन्त सिंह बिश्नोई, राजस्थानका भारतीय राजनीतिज्ञ
- खामु राम बिश्नोई, वातावरण संरक्षण अभियन्ता (प्लास्टिक प्रदूषणविरुद्ध अभियानका लागि परिचित)
- किरण बिश्नोई, भारतीय स्वतन्त्र कुस्ती खेलाडी
- के.के. विष्नोई, राजस्थानका भारतीय राजनीतिज्ञ
- कुलदीप बिश्नोई, हरियाणाका भारतीय राजनीतिज्ञ
- लरेन्स बिश्नोई, भारतीय अपराधी[३३]
- महेन्द्र बिश्नोई, राजस्थानका भारतीय राजनीतिज्ञ
- पूनम चन्द विष्नोई, राजस्थान विधानसभाका पूर्व सभामुख
- राधेश्याम बिश्नोई, वन्यजन्तु संरक्षणकर्मी तथा पशु उद्धारकर्ता
- राजेश बिश्नोई, भारतीय क्रिकेटर
- राम नारायण बिश्नोई, राजस्थानका पूर्व मन्त्री
- राम सिंह बिश्नोई, राजस्थानका भारतीय राजनीतिज्ञ
- रनाराम बिश्नोई, जोधपुरका वातावरणविद्
- रवि बिश्नोई, भारतीय अन्तर्राष्ट्रिय क्रिकेटर
- रेणुका बिश्नोई, हरियाणाका भारतीय राजनीतिज्ञ
- श्वेता बिश्नोई, भारतीय क्रिकेटर
- सुखराम बिश्नोई, राजस्थानका भारतीय राजनीतिज्ञ
- विजय बिश्नोई, गौहाटी उच्च अदालतका मुख्य न्यायाधीश
सन्दर्भ
[सम्पादन]- ↑ B.K. Sharma, Seema Kulshreshtha, Asad R. Rahmani (२०१३), Faunal Heritage of Rajasthan, India, Springer, पृ: २२१, आइएसबिएन 978-1461408000, "The Bishnoi, a religious sect turned caste residing in Western Rajasthan is a living apostle of eco-friendliness and conservation."
- ↑ Crooke, William (१८९६), The Tribes and Castes of the North-western Provinces and Oudh (अङ्ग्रेजीमा), Office of the superintendent of government printing।
- ↑ "The Desert Dwellers of Rajasthan – bishnoi and Bhil people", २००४, मूलबाट १६ डिसेम्बर २०१९-मा सङ्ग्रहित, अन्तिम पहुँच १९ Mar २०१६। अभिलेखिकरण १६ डिसेम्बर २०१९ वेब्याक मेसिन
- ↑ "India's Bishnoi community: The original eco-warriors", Deccan Herald (अङ्ग्रेजीमा), २०२२-१२-०१, अन्तिम पहुँच २०२३-०५-१७।
- ↑ "Bishnoi community outraged over serving deer to cheetahs, threatens nation-wide protest as it writes to PM Modi", TimesNow (अङ्ग्रेजीमा), २०२२-०९-२०, अन्तिम पहुँच २०२३-०५-१७।
- ↑ Kapur, Akash (२०१०-१०-०७), "A Hindu Sect Devoted to the Environment", The New York Times (en-USमा), आइएसएसएन 0362-4331, अन्तिम पहुँच २०२३-०५-१७।
- ↑ Akash Kapur, A Hindu Sect Devoted to the Environment, New York Times, 8 Oct 2010.
- ↑ "When Amrita Devi and 362 Bishnois sacrificed their lives for the Khejri tree", Sahapedia (अङ्ग्रेजीमा), अन्तिम पहुँच २०२१-०६-०१।
- ↑ Devi, Parnashree (२०१२-१०-१३), "Bishnoi Community : The Ecologist", My Travel Diary (en-GBमा), अन्तिम पहुँच २०२१-०६-०१। [स्थायी मृत कडी]
- ↑ Singh, K.S. (१९९८), India's communities A-G, OUP, पृ: ५०५, आइएसबिएन 978-0-19-563354-2, "The name Bishnoi is derived from the words bis (twenty) and nau (nine), and thus denotes the twenty nine tenets of their faith."
- ↑ Ghai, Rajat (२०२४-१०-१५), "'Cultivators', 'Curious sect': How the British viewed the Bishnoi", Down To Earth (अङ्ग्रेजीमा), अन्तिम पहुँच २०२५-०१-१३।
- ↑ Census of India, 1901 (अङ्ग्रेजीमा), १९०२।
- ↑ Singh, K.S. (१९९८), India's communities A-G, OUP, पृ: ५०५, आइएसबिएन 978-0-19-563354-2, "The Bishnoi are believed to be descended from a number of communities like Jat, Bania, Rajput, Khati and Gaena. On becoming Bishnoi, they commonly give up their caste names and call themselves after their new creed."
- ↑ Singh, K.S. (१९९८), India's communities A-G, OUP, पृ: ५०५, आइएसबिएन 978-0-19-563354-2, "The Bishnoi have 360 gotras which are of equal social status and regulate marriage alliances; a few of these gotras are Godara, Pawar, Khichore, Dhaka and Biria."
- 1 2 Jain, Pankaj (२०११), Dharma and Ecology of Hindu Communities: Sustenance and Sustainability, Routledge, पृ: ५२, आइएसबिएन 978-1-40940-591-7।
- ↑ Menon, Gangadharan (२०१२-०७-०३), "The Land of The Bishnois - Where Conservation Of Wildlife Is A Religion!", The Better India (en-USमा), अन्तिम पहुँच २०२१-०६-०१।
- ↑ Duxbury, Nancy, सम्पादक (२०२१), "Eco-warriors Bishnois for cultural tourism in Rajasthan", Cultural Sustainability, Tourism and Development (अङ्ग्रेजीमा), Routledge, आइएसबिएन 9780367201777, डिओआई:10.4324/9780367201777।
- ↑ "Bishnoi Samaj, Rajasthan, India"।
- ↑ "Bishnois raise concern over felling of Khejri trees", Hindustan Times (अङ्ग्रेजीमा), २०२३-०४-१२, अन्तिम पहुँच २०२३-०५-१७।
- ↑ "Meet the Bishnoi community who won't cut down living trees, know more about bishnoi community", bishnoisamaj (अङ्ग्रेजीमा), २०२२-१२-०२, अन्तिम पहुँच २०२३-०९-१७।
- ↑ Jain, Pankaj (२०११), Dharma and Ecology of Hindu Communities: Sustenance and Sustainability, Routledge, पृ: ५३, आइएसबिएन 978-1-40940-591-7।
- ↑ Bharucha, Rustom (२००३), Rajasthan, an Oral History: Conversations with Komal Kothari (अङ्ग्रेजीमा), Penguin Books India, आइएसबिएन 978-0-14-302959-5।
- ↑ Chaturvedi, Neekee (२०१८), Cultural Tourism and Bishnois of Rajasthan (अङ्ग्रेजीमा), Department of History & Indian Culture, University of Rajasthan, Jaipur & Rajasthan Granthagar, Jodhpur, आइएसबिएन 978-93-87297-12-8।
- ↑ "The Bishnoi, blackbuck and chinkara: What exactly were Guru Jambheshwar's principles regarding Thar wildlife?", downtoearth.org, १३ अक्टोबर २०२४।
- ↑ Bir Bahadur, K. V. Krishnamurthy, T. Pullaiah, सम्पादक (२०१७), Ethnobotany of India, Volume 5, Apple Academic Press, आइएसबिएन 978-1-351-74131-6।
- ↑ Jain, Pankaj (२०११), Dharma and Ecology of Hindu Communities: Sustenance and Sustainability, Routledge, पृ: ५१, आइएसबिएन 978-1-40940-591-7।
- ↑ "The Bishnois", edugreen.teri.res.in, मूलबाट २ सेप्टेम्बर २०१७-मा सङ्ग्रहित, अन्तिम पहुँच २०१७-०८-२०। अभिलेखिकरण २०१७-०९-०२ वेब्याक मेसिन
- ↑ Mehra, Satya Prakash, "Nature Conservation is my Religion", The Viewspaper, मूलबाट २ जुन २०१५-मा सङ्ग्रहित, अन्तिम पहुँच २० अप्रिल २०२०। अभिलेखिकरण २ जुन २०१५ वेब्याक मेसिन
- ↑ "Global Nonviolent Action Database", अन्तिम पहुँच २०१७-०४-२२।
- ↑ Nanditha Krishna (२०१४), Sacred Animals of Krishna, Penguin UK, आइएसबिएन 978-8184751826, "The determined protests of the Bishnois, who claimed to have caught the actor red-handed and on whose land the hunting had taken place, resulted in his arrest and trial."
- ↑ "Lawrence Bishnoi says his goal is to kill Salman Khan", The Times of India, २० मार्च २०२३।
- ↑ "Will Caste Politics Overturn BJP's Anti-incumbency in Haryana?", The Wire, १९ सेप्टेम्बर २०२४।
- ↑ "Salman Khan to Sidhu Moosewala: What Lawrence Bishnoi said in 'jail interview'", Hindustan Times, १५ मार्च २०२३।