भक्तपुर नगरपालिका

भक्तपुर भादगाउँ
नगर
भक्तपुर नगरपालिका
भक्तपुरमा रहेको न्यातपोल मन्दिर
छाप
नामकरण: नेवारी: खोपरिङ
उपनाम:  नाँचगानको राजधानी
आदर्श वाक्य(हरू):  पुर्खाले सिर्जेको सम्पति, हाम्रो कला र संस्कृति
भक्तपुर बागमती प्रदेशको नक्सामा भक्तपुर नगरपालिकाको अवस्थिति भक्तपुर भक्तपुर (नेपाल)
निर्देशाङ्क: २७°४०′२०″उ ८५°२५′४०″पू
देश	नेपाल
प्रदेश	बागमती प्रदेश
जिल्ला	भक्तपुर
स्थापना	प्राचीनकालदेखि बसोबास गरिएको, १२औँ शताब्दीमा आनन्द देवद्वारा सहरको रूपमा समावेश
म्युनिसिपालिटी	वि.सं. २००६ असार २४
नगर पञ्चायत	वि.सं. २००७ साउन ११
नगरपालिका	वि.सं. २०१० जेठ १९
नगर पञ्चायत	वि.सं. २०१९ भदौ ४
नगरपालिका	वि.सं. २०५२ जेठ ३०
संस्थापक	आनन्द देव
वडा सङ्ख्या	१०
सरकार
• मेयर	सुनिल प्रजापति (नेमकिपा)
• उप मेयर	रजनी जोशी (नेमकिपा)
क्षेत्रफल
• जम्मा	६.८९ किमी२ (२.६६ वर्ग माइल)
उन्नतांश	१,४०१ मिटर (४५९६ फिट)
जनसङ्ख्या  (राष्ट्रिय जनगणना २०७८)
• जम्मा	७९,१३६
• घनत्व	११०००/किमी२ (३००००/वर्ग माइल)
• रैथाने	नेवार तामाङ खस
वासिन्दा	ख्वापे
भाषा
• आधिकारिक भाषाहरू	नेपाल भाषा र नेपाली भाषा
समय क्षेत्र	युटिसी+०५:४५ (नेपालको प्रमाणिक समय)
हुलाक कोड	४४८००
क्षेत्रीय सङ्केत	०१
वेबसाइट	www.bhaktapurmun.gov.np

भक्तपुर नगरपालिका (नेवारी: ख्वप) वा ऐतिहासिक रूपमा भादगाउँ भनिन्थ्यो,' नेपालको काठमाडौँ उपत्यकाको पूर्वी कुनामा अवस्थित एक नगरपालिका तथा भक्तपुर जिल्लाको सदरमुकाम हो। यो राजधानी काठमाडौँबाट करिब १३ किलोमिटर (८.१ माइल) दूरीमा अवस्थित छ। भक्तपुर नेपालकै सबैभन्दा सानो सहर मात्र तथा सबैभन्दा धेरै जनघनत्व भएका सहरहरू मध्ये एक हो। यहाँ नेवार जातिको बाहुल्यता रहेको छ। यो सहर नेवारी परम्परा, परिकार र कलाको लागि समेत प्रसिद्ध छ। भक्तपुरले विसं २०७२ को महाभूकम्पमा ठूलो क्षति भोगेको थियो।

काठमाडौँ उपत्यकाको एक भागको रूपमा, यसले उपत्यकाका अन्य सहरहरूसँग यसको इतिहास, संस्कृति र भाषा साझा गर्दछ। यद्यपि गोपाल वंशको वंशावली जस्ता इतिहासहरूका अनुसार १२औँ शताब्दीमा भक्तपुरको जग बसालिएको थियो र यो कम्तिमा लिच्छवी कालदेखि धेरै बस्तीहरूको स्थल हो। १२औँ शताब्दीदेखि वि.सं १५३८ सम्म मल्ल कालमा नेपाल तीन स्वतन्त्र राज्यहरूमा विभाजित हुँदा काष्ठमण्डपको राजधानी नेपाल मण्डल थियो। मल्ल वंशलाई भक्तपुरको लागि स्वर्ण काल ​​मानिन्छ र वि.सं १४८४ मा यसको विभाजन पछि पनि, भक्तपुर एक धनी र मुख्यतया प्राचीन भारत-तिब्बत व्यापार मार्गमा यसको स्थानको कारण यो शक्तिशाली नेवार राज्यको रूपमा रहेको थियो। वि.सं १८२५ मा, भक्तपुरलाई आक्रमण गरी विस्तार भइरहेको गोरखा राज्य (जुन पछि नेपालको राज्य बन्यो) मा गाभिएको थियो। विलय पछि, भक्तपुर नेपालका अन्य भागहरूबाट धेरै हदसम्म अलग्गै रहेको थियो जसले गर्दा यसको अर्थतन्त्र र कलाको विकासमा गतिरोध आएको थियो। काठमाडौँमा केन्द्रीय सरकारद्वारा अलग्गिएको र बेवास्ता गरिएको कारणले गर्दा, यसको पूर्वाधार र अर्थतन्त्र बिग्रिन पुगेको थियो र १९९० को भूकम्पले स्थितिलाई अझ बिगारेको थियो। भक्तपुरको अर्थतन्त्र र पूर्वाधारमा मुख्यतया पर्यटन र भक्तपुर विकास परियोजनाको एक भागको रूपमा पश्चिम जर्मनीले प्रदान गरेको सहयोगको कारण वि.सं २०३५ साल देखि मात्र सुधार भएको थियो।

अन्य नेवार बस्तीहरूको तुलनामा, भक्तपुर मुख्यतया हिन्दु हो। यहाँ नेवारी भाषाका विभिन्न भाषाहरू बोलिन्छ। भक्तपुर नेपालको सबैभन्दा धेरै भ्रमण गरिएको पर्यटकीय गन्तव्यहरू मध्ये एक हो जहाँ २०७१ मा ३,०१,०१२ पर्यटकहरू यहाँ घुम्न आएका थिए। नेपाल संवत् ८८२ मा सम्पन्न भएको पाँचतले भएको न्यातापोल, भक्तपुरको सबैभन्दा प्रसिद्ध संरचना हो र पूर्व शाही दरबारसँगै, यो भक्तपुरको पर्यटकीय केन्द्र हो। यो सहर यसका असङ्ख्य चाडपर्वहरू र जात्राहरूको लागि पनि प्रसिद्ध छ जसमा बिस्का जात्रा र सापारु (वा गाई जात्रा) पर्दछन् जसले पर्यटनमा राम्रो योगदान पुर्‍याइरहेका छन्। २०० भन्दा बढी प्रकारका परम्परागत नृत्यहरूका कारण भक्तपुरलाई नेपालमा "सङ्गीत र नृत्यको राजधानी" पनि भनिन्छ। जुजु धौ यहाँको लोकप्रिय परिकार हो। भक्तपुरका कुमाले र हस्तकला उद्योगहरू पनि देशभरि परिचित छन्। यसको राम्रोसँग संरक्षित मध्ययुगीन प्रकृतिको कारण, युनेस्कोले २०३५ देखि भक्तपुरलाई विश्व सम्पदा स्थलको रूपमा सूचीबद्ध गरेको छ।

शब्दको उत्पत्ति

"भक्तपुर" नामको सबैभन्दा पुरानो प्रयोग ९२८ को एक शिलालेखबाट भएको हो।. यो नाम नेवारी भाषाको प्रारम्भिक रूप, खोप्रिङमा सहरको नामको संस्कृत अनुवाद हो भन्ने कुरा व्यापक रूपमा स्वीकार गरिएको छ। यस नामको सबैभन्दा पुरानो प्रयोग ५९४ को लिच्छवि वंशको शिलालेखमा गरिएको छ। खोप्रिङ नाम नेवारी भाषाको प्रारम्भिक रूप, "खो" र "प्रिङ"बाट दुई शब्दहरूको संयोजन हो जसको अर्थ क्रमशः "पकाएको भात" र "गाउँ" हो। सहरलाई कहिलेकाहीँ भक्तपुराको सट्टा भक्तग्राम पनि भनिन्थ्यो जहाँ ग्रामले गाउँलाई जनाउँछ भने पुरले संस्कृतमा सहरलाई जनाउँदछ।.

खोप्रिङबाट पनि विकसित भएको, ख्वप भाषाको शास्त्रीय र आधुनिक रूपमा सहरको नामको रूपमा ख्वप, पहिलो पटक १००४ को पाण्डुलिपिमा देखा परेको थियो। मल्ल राजवंशका लगभग सबै शिलालेख, पाण्डुलिपि र दस्तावेजहरूमा सहरको वर्णन गर्न ख्वप शब्द प्रयोग गरिएको थियो।

सहरको अर्को लोकप्रिय नाम "भादगाउँ" थियो, जुन "भक्तग्राम"को हिन्दुस्तानी र खस अनुवाद हो। वि.सं १८२५ मा पृथ्वीनारायण शाहको गोरखाली सेनाले भक्तपुरको विजय पछि यो नाम विशेष गरी लोकप्रिय भएको थियो। राणा प्रधानमन्त्री जुद्ध शमशेर राणाको पालामा एक आदेशद्वारा आधिकारिक नाम भक्तपुर राखिएको थियो, सहरमा असङ्ख्य मन्दिरहरू र यसप्रति स्थानीयहरूको भक्ति देखेपछि, सहरलाई भादगाउँको सट्टा "भक्तहरूको सहर" को रूपमा भक्तपुर भनेर सम्बोधन गरिनुपर्ने भएको थियो। भक्तपुरमा "भक्त"को अर्थ संस्कृतमा पकाएको भात पनि हो।

इतिहास

प्राचिन समय

मुख्य लेख: काठमाडौँको इतिहास

काठमाडौँ उपत्यकाको लोककथामा भनिए अनुसार सम्पूर्ण उपत्यका र त्यस्तै भक्तपुर आफैँमा एक समय एक विशाल ताल थियो। स्विस भूगर्भशास्त्री टोनी हेगनद्वारा गरिएको भूगर्भीय सर्वेक्षणले काठमाडौँ उपत्यका वास्तवमा एउटा ताल रहेको प्रमाणित गरेको थियो जुन भारतीय र युरेसियाली भूखण्ड बीचको टक्करको कारण तल्लो हिमालय शृङ्खला सिर्जना हुँदा बनेको थियो। तालको पानीले चोभारको चुनढुङ्गा पहाडहरूलाई कटान गर्न थाल्दै लगभग तीस हजार वर्ष पहिलेदेखि ताल सुक्न थालेको थियो। उपत्यकामा समतल भूमि देखा परेको थियो र ३०,००० देखि १५,००० वर्षको बीचमा, उपत्यकाको अधिकांश भाग सुक्त गएको थियो। लोककथामा, उपत्यका सुकाउने श्रेय विशाल चीनका एक सन्त मानिने बोधिसत्त्व मञ्जुश्रीलाई दिइएको छ। स्वयम्भूनाथमा बुद्धको पूजा गर्न र ज्ञान प्राप्त गर्नका लागि मञ्जुश्रीले उपत्यका सुकाउन आफ्नो तरवारबाट एउटा खोँच काटेको भनिएको छ। मञ्जुश्री पूर्वबाट काठमाडौँ उपत्यकामा प्रवेश गरेको मानिन्छ र उनको विश्रामस्थललाई तीर्थस्थलमा परिणत गरिएको छ जहाँ भक्तपुरका मानिसहरू प्रत्येक वर्ष जाडोको अन्त्यतिर र श्रीपञ्चमीको पर्व अघि तीर्थयात्रा गर्ने गर्दछन्।

माथि उल्लेखित बाहेक, भक्तपुरको प्रारम्भिक इतिहासको धेरैजसो भाग अज्ञात छ। मानिसहरूले काठमाडौँ उपत्यकामा बसोबास गर्न थालेपछि यसको उर्वर माटो तालको किनार भएको कारणले गर्दा पानी कम भएको कुरा स्पष्ट छ। १४औँ शताब्दीको नेवारी भाषाको पाण्डुलिपि, गोपाल राज वंशावलीका अनुसार गोपाल भनेर चिनिने कुलले पहिले काठमाडौँ उपत्यकामा बसोबास गरेको थियो। पाण्डुलिपिमा यसका अतिरिक्त गाईका गोठाला गोपाललाई भैँसीका गोठाला महिष्पालले पराजित गरेका थिए। पछि, किराँत राजा यलम्बरले उपत्यका जितेर र आफ्नो किराँत राजवंश स्थापना गरेका थिए। गोपाल राजवंश वंशावलीमा उल्लेख गरिएका प्रथम तीन शासक राजवंशहरूको अस्तित्वको प्रत्यक्ष प्रमाण फेला परेको छेन, तर लिच्छवि कालका शिलालेखहरूमा स्थानको नाम र उल्लेख जस्ता अप्रत्यक्ष प्रमाणहरू कम्तिमा किराँत राजवंशको अस्तित्वलाई समर्थन गर्न प्रयोग गरिएको छ। भक्तपुरको लागि पनि, लिच्छवि राजवंशको संस्कृत भाषाको ढुङ्गा शिलालेखमा गैर-संस्कृत नाम, खोप्रिङको अस्तित्वले वैशालीबाट लिच्छवि कुलको आगमन अघि बस्तीको अस्तित्वलाई समर्थन गर्दछ। नेवारहरूको आधुनिक ज्यापु समुदाय किराँत कुलका सन्तान मानिन्छ र आधुनिक नेवार भाषा उनले किराँत कुलले बोल्ने भाषाबाट आएको मानिन्छ।

लिच्छवि काल

यो पनि हेर्नुहोस्: लिच्छवि राज्य

भक्तपुरमा हालसम्म लिच्छवि वंशका तीनवटा शिलालेखहरू प्राप्त भएका छन्। ती मध्ये ५९४ को मितिको एउटा भक्तपुरको पूर्वी भागमा रहेको गोमारी जिल्लामा बरामद भएको थियो जुन अंशुवर्माको शासनकालमा बनाइएको थियो। भक्तपुरको मध्य भागमा रहेको तुलाचेबाट प्राप्त भएको ५९४ को अर्को यस्तै शिलालेख पनि अंशुवर्माको शासनकालमा बनाइएको थियो। लिच्छवि राजवंशको समयमा, न्यूनतम १०० घर र अधिकतम ५०० घर भएका बस्तीहरूलाई "ग्राम" को रूपमा वर्गीकृत गरिएको थियो र धनी बस्तीहरूलाई "द्राङ्ग" को रूपमा वर्गीकृत गरिएको थियो। त्यसैले, हालको गोमारी वरपरका बस्तीहरू वर्तमान तुलाछे जिल्ला वरपरका बस्तीहरू भन्दा धनी थिए। नेपाल भाषामा, मा एक उपसर्ग हो जसको अर्थ "मुख्य वा प्रमुख" हो, जसको अर्थ माखोप्रिङ्ग खोप्रिङको उप-विभाजन थियो, सम्भवतः जुन खोप्रिङको मुख्य भाग हो। अन्तमा, भक्तपुरको दक्षिणपश्चिमी भागमा रहेको तालाको जिल्लामा प्राप्त भएको तेस्रो शिलालेखमा ठाउँको नाम "माखोडुलुम" उल्लेख गरिएको छ जुन सम्भवतः खोप्रिङबाट अलग गाउँ थियो। भक्तपुरको सबैभन्दा पुरानो ढुङ्गे धारा पनि लिच्छवी राजवंशको पालाको हो

स्थापना

भक्तपुरको सुलामा महादेव मन्दिरको प्राङ्गणमा भक्तपुरका संस्थापक आनन्ददेवको मुर्ति फेला परेको थियो।

१४औँ शताब्दीमा गोपाल राज वंशावलीमा, १२०२ देखि १२२३ सम्म नेपाल मण्डलमा शासन गर्ने आनन्द देवलाई भक्तपुर सहर स्थापना गर्ने श्रेय दिइन्छ। लिच्छवि वंशको समयमा भक्तपुरमा पहिले नै माखोप्रिङ्ग र माखोडुलुम् जस्ता बस्तीहरू भएकाले, आनन्द देवले यी साना बस्तीहरूलाई एक एकाइमा एकीकृत गर्ने सम्भावना बढी थियो। परम्परागत रूपमा भक्तपुरको स्थापनाको समयमा १२,००० घरहरू भएक विश्वास गरिन्छ। आनन्द देवले भक्तपुरको मध्य भागमा त्रिपुरा राजकुला नामक शाही दरबार पनि स्थापना गरेका थिए र यसलाई नेपालको नयाँ राजधानी घोषणा गरेका थिए। गोपाल राज वंशावलीले सहर वरिपरि आठ मातृकाहरूको मन्दिर र सहरको केन्द्रमा नवौँ र सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण मन्दिर, त्रिपुरासुन्दरीको जगको जग बसालेको पनि उल्लेख गर्दछ। माता देवीको तीर्थस्थलहरूको यो व्यवस्था सम्पूर्ण सहरलाई पवित्र मण्डलको रूपमा अवधारणा गर्न प्रयोग गरिन्छ। सहर भित्रै, आनन्द देवले स्थापित महाविद्याका दस साना तीर्थस्थलहरू पनि छन्। पछिल्ला १९औँ शताब्दीका इतिहासहरूले आनन्द देवलाई देवी अन्नपूर्णाले भक्तपुर स्थापना गर्न निर्देशन दिएको बताउँछन्।

नेपालको राजधानी सहर

भक्तपुर राज्यको केन्द्र बनेसँगै, यो धेरै विदेशी आक्रमणहरूको निशाना पनि बनेको थियो। यी आक्रमणहरूको मुख्य कारण नेपालको राजपरिवारमा आन्तरिक विभाजन थियो। आनन्द देवको मृत्युको लगत्तै, भित्रबाट नयाँ राजपरिवारको उदय भयएको थियो। उनीहरूले आफ्नो पुर्खाको थर देवको सट्टा मल्ललाई आफ्नो थरको रूपमा प्रयोग गरेका थिए जसलाई अरी मल्लद्वारा सुरु गरिएको मानिन्छ। दुवै घराना बीचको द्वन्द्व बढ्दै गएका कारण, त्रिपुरा घरानाले तिरहुतबाट र युथुनिमम घरानाले खस राज्यबाट मद्दत मागेका थिए। यसरी, यी दुवै राज्यहरूले नेपालको आन्तरिक राजनीतिमा हस्तक्षेप गर्न थालेका थिए। १३६६ पछि, तिरहुतसँग नेपाल मण्डलको सम्बन्ध सुधार गर्न राजा रुद्र मल्लले आफ्नी बहिनी देवलादेवीको विवाह तिरहुत राजा हरिसिंहदेवसँग गराएका थिए। विवाह पछि, दुई राज्यहरू बीचको सम्बन्ध सुमधुर भएको र तिरहुतको नेपालमाथि आक्रमण बन्द भएको थियो।

वि.सं १३८२, दिल्ली सल्तनतका सुल्तान तुगलक शाहले आक्रमण गरी कब्जा गरेपछि देवलादेवीका छोरा जगतसिंहदेव र उनको दरबारसँगै तिरहुतबाट प्रस्थान गरेका थिए। देवलादेवी र उनको परिवार उनको जन्म राज्य नेपाल मण्डलमा आइपुग्दा बाटोमा नै उनको पति हरिसिमदेवको मृत्यु हुन पुगेको थियो जहाँ उनको भाइ रुद्र मल्लले उनलाई स्वागत गरेका थिए। देवलादेवीको आगमन भएको ६ महिना पछि, उनका भाइ रुद्र मल्लको मृत्यु भएको थियो। रुद्र मल्लकी छोरी नायकदेवी उनकी हजुरआमा पद्मा लक्ष्मीको शासनकालमा नेपाल मण्डलको नयाँ शासक बनेकी थिइन्। सोही वर्ष, नायकदेवीको विवाह उनकी हजुरआमाले काशीका राजकुमार हरिश्चन्द्रसँग गराइदिएकी थिइन् तर १३८८ मा सतसट्ठी वर्षको उमेरमा पद्मा लक्ष्मीको मृत्युपछि दरबारले उनको विरुद्ध विद्रोह गर्दै अन्ततः १३९१ मा उनको हत्या गरिएको थियो। हरिश्चन्द्रको मृत्युपछि, राजनीतिक शक्ति प्राप्त गर्ने प्रयासमा देवलादेवीले आफ्नो छोरा जगतसिंहदेवको विवाह आफ्नी भतिजी नायकदेवीसँग गराइदिएकी थिइन्। १४०३ मा, नायकदेवीले एक छोरीलाई जन्म दिएकी थिइन् जसको नाम राज्यलक्ष्मी देवी (छोटकरीमा राजलदेवी) राखिएको थियो। राजलदेवीलाई जन्म दिएको दश दिनपछि नायकदेवीको मृत्यु भएको थियो। उनको मृत्युले दरबारमा अशान्तिको शृङ्खला सुरु गरेको थियो जसको क्रममा जगतसिंहलाई कैद गरिएको थियो जहाँ उनको हिरासतमा नै मृत्यु भएको थियो। देवलदेवीले आफ्नी नातिनी/पातिनी, राजलदेवीको लागि शासकको रूपमा नेपाल मण्डलमा आफ्नै शासन स्थापना गरेकी थिइन्।

१४०५ मा, नेपालले आफ्नो इतिहासको सबैभन्दा विनाशकारी आक्रमणहरू मध्ये एक भोगेको थियो। बङ्गालका सुल्तान शमसुद्दीन इलियास शाह र उनका सेनाहरूले १४०६ मा एक हप्ताको लागि नेपाल उपत्यका लुटेका थिउ। यस आक्रमणबाट भक्तपुर सबैभन्दा बढी पीडित बनेको थियो। आक्रमणको बेलामा यो राजधानी थियो र सहर उपत्यकाको पूर्वी भागमा पनि थियो जहाँ उक्त दिशाबाट २०,००० सेना आएका थिए। गोपाल राज वंशावलीका अनुसार, आक्रमणकारीहरूले भक्तपुरलाई लुटपाट गरी आगजनी गरेका थिए जुन सात दिनसम्म चलेको थियो। उक्त क्षेत्रका मानिसहरू ठाउँ छोडेर भागेका थिए। केही इतिहासकारहरूले यो आक्रमणलाई लिच्छवी र प्रारम्भिक मल्ल राजवंशका स्मारकहरू हराउनुको कारणको रूपमा उल्लेख गर्दछन्। आक्रमण पछि, सहरको धेरैजसो भाग नष्ट हुन पुगेको थियो र भक्तपुर पूर्ण रूपमा देवलदेवीको नेतृत्वमा पुनर्निर्माण गरिएको थियो। त्यसबेलादेखि सहरको पुरानो भागको वास्तुशास्त्र प्रायः उस्तै रहेको छ।

वि.सं १४१० मा, मिथिलाका एक दानवर कुलीन नौ वर्षीया जयस्थितिलाई भक्तपुर ल्याइएको थियो र अन्ततः १४११ मा राजल्लादेवी मल्लसँग विवाह गरिएको थियो। वि.सं १४२२ मा देवलादेवीको मृत्यु पछि, राजल्लादेवी र उनकी राजा पत्नी जयस्थिति मल्लले नेपाल मण्डलको नियन्त्रण लिएका थिए जुन उनीहरूको शासनकालमा नेपालले स्थिरता र सांस्कृतिक साथै आर्थिक विकासको अवधि थियो। जयस्थिति मल्लले युद्धरत कुलीनहरूलाई पराजित गर्दै नेपाल मण्डललाई एकल राजाको रूपमा एकीकृत गरेका थिए। जयस्थिति मल्लले मिथिला र दक्षिण भारतबाट ब्राह्मणहरूलाई ल्याएर उनीहरूको सिफारिसमा, पेशामा आधारित पहिले नै अवस्थित हिन्दु जाति व्यवस्थालाई पुनर्जीवित र सुधार गरेको मानिन्छ। जयस्थिति मल्ललाई नेवारी भाषालाई प्रशासन, साहित्य र धर्मको भाषाको रूपमा बनाउने श्रेय पनि दिइन्छ। नेपालको इतिहासको बारेमा नेवारी भाषाको पाण्डुलिपि, प्रभावशाली गोपाल राज वंशावलीलाई जयस्थिति मल्लले दिएका थिए।

१५औँ शताब्दीमा यक्ष मल्लले मूल रूपमा निर्माण गरेको पूर्वी भक्तपुरको मध्ययुगीन सहरको ढोकाको भग्नावशेष विसं १९९० को भूकम्प मा नष्ट भएको थियो।

उनका नाति, यक्ष मल्ल एकीकृत नेपाल मण्डलका अन्तिम राजा थिए जसले १४८४ देखि १५३७ सम्म भक्तपुरमा शासन गरेका थिए। यक्ष मल्लका धेरै पत्नीहरू र उपपत्नीहरू थिए जसमा सरुपादेवी, कर्पुरादेवी, उदयादेवी, जीवलक्ष्मी, जयतना, कृतिलक्ष्मी, सरस्वतीदेवी (जसमध्ये सरुपादेवी र कर्पुरादेवी सबैभन्दा प्रभावशाली थिए) समावेश थिए र त्यसैले उनका धेरै सन्तानहरू थिए। उनले आफ्नो राजधानी भक्तपुरलाई खाडल, रक्षात्मक पर्खाल र आठ सहरका ढोकाहरूद्वारा सुदृढ बनाएका थिए जुन आठ मातृकाहरूको मन्दिरहरूसँग मेल खान्छ। उनले भक्तपुरका सबै नागरिकहरूलाई जात वा धनको पर्वाह नगरी सिथि नखको वार्षिक उत्सवको समयमा रक्षात्मक पर्खाल र खाडलहरूको मर्मत र मर्मत गर्न अनिवार्य बनाएका थिए। वि.सं १५३८ मा यक्ष मल्लको मृत्युपछि उनका धेरै सन्तानले राज्यमा ठूलो समस्या निम्त्याएका थिए। उनका जेठा छोरा राय मल्ल थिए र उनको उमेरका कारण उनलाई देशको नयाँ राजाको रूपमा राज्याभिषेक गरिएको थियो। तर उनका दुई सौतेनी भाइ रत्न र अरी मल्ल र उनकी सौतेनी बहिनी रत्नादेवी, जसमध्ये तीनै जना एउटै जैविक आमा थिए। उनले राज्याभिषेकको विरोध गगरेका थिए फलस्वरूप राजधानीबाट अलग्गिएर काठमाडौँमा नयाँ स्थापना गरेका थिए जहाँ रत्न मल्लले आफूलाई राजा घोषणा गरेका थिए। त्यसैगरी, रण मल्ल राजधानीबाट बनेपा गएका थिए जहाँ उनले आफूलाई यसको नयाँ राजा घोषणा गरेका थिए। यसरी, यक्ष मल्लको राज्य उनका छोराहरूमा विभाजित भएको थियो जसमध्ये जेठा राय मल्ल पूर्व राजधानी सहर भक्तपुरका राजा बनेका थिए।

जनसाङ्ख्यिकी

वि.सं १८२५ मा रणजित मल्लले रचेको एउटा गीतमा भक्तपुरलाई १२,००० घरपरिवार भएको सहरको रूपमा उल्लेख गरिएको छ। वि.सं १९०६ पछि नेपाल भ्रमण गरेका हेनरी एम्ब्रोस ओल्डफिल्डले भक्तपुरमा पचास हजार बासिन्दा रहेको लेखेका थिए।

नेपालको दसौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०५८को समयमा यसको जनसङ्ख्या ७२,५४३ थियो। नेपालको एघारौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०६८ले भक्तपुरको जनसङ्ख्या ८१,७४८ रहेको जनाएको थियो र जसमा ४१,०८१ पुरुष र ४०,६६७ महिला थिए। नेपालको बाह्रौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०७८को नतिजाले भक्तपुरको जनसङ्ख्या ७९,१३६ रहेको छ जसमा पुरुषको जनसङ्ख्या क्रमशः ३९,७५५ र महिलाको जनसङ्ख्या ३९,३८१ रहेको थियो र घरपरिवारको कुल सङ्ख्या १८,९८७ रहेको थियो। भक्तपुर नगरपालिकाको जनसङ्ख्याको लगभग ९०% नेवार जातिको रहेका छन्।

यो पनि हेर्नुहोस्

• भक्तपुरको युद्ध
• न्यातपोल मन्दिर
• भक्तपुर दरबार क्षेत्र

चित्र दीर्घा

• 
  सडकको दृश्य, भक्तपुर, नेपाल, सन् १९७९
• 
  रातको समयमा भक्तपुरको सडक
• 
  भक्तपुर दरबार क्षेत्र
• 
  भक्तपुर टौमडी क्षेत्र
• 
  भक्तपुर दरबार क्षेत्रमा राजा भूपतीन्द्र मल्लको शालिक
• 
  टौमडी क्षेत्रको हवाई दृश्य
• 
  मयूरको झ्याल
• 
  धान सुकाउँदै महिला
• 
  नेवारी राजा दही (जुजु धौ)
• 
  भक्तपुर दरबार क्षेत्र
• 
  न्यातपोल मन्दिर
• 
  महोत्सवको तयारी

बाह्य कडीहरू

• भक्तपुरका तस्वीरहरू
• एक्सप्लोर नेपाल: भक्तपुर