सामग्रीमा जानुहोस्

भागवत सम्प्रदाय

विकिपिडिया, एक स्वतन्त्र विश्वकोशबाट
भागवत
भागवत
ऐतिहासिक रूपमा, भागवतहरूले वासुदेव-कृष्णको पूजा गर्दथे।[१][२] सन् १९०–१८० ईसापूर्वको अगाथोक्लेसको सिक्कामा वासुदेव-कृष्णको प्रारम्भिक चित्रण।[३]

भागवत सम्प्रदाय, जसलाई भागवत धर्म पनि भनिन्छ, एक प्राचीन धार्मिक सम्प्रदाय हो जसको उत्पत्ति मथुरा क्षेत्रबाट भएको मानिन्छ।[४] आर.सी. मजुमदारका अनुसार, विष्णुको ब्राह्मणवादी सम्प्रदायसँगको समन्वयपछि ईसापूर्व दोस्रो शताब्दीसम्ममा भागवत धर्म एक अखिल भारतीय परम्परा बनेको थियो।[५]

ऐतिहासिक रूपमा, भागवत धर्म भारतमा एक लोकप्रिय ईश्वरवादी आन्दोलनको विकाससँग मेल खान्छ, जसले वेदान्तका कुलीन बलि अनुष्ठानहरूबाट अलग भएर सुरुमा मथुरा क्षेत्रका वृष्णि नायक वासुदेवको पूजामा ध्यान केन्द्रित गरेको थियो।[१] पछि यो नारायणको अवधारणामा समाहित भएको थियो,[६] जहाँ कृष्णलाई स्वयं भगवान् को रूपमा परिकल्पना गरिएको छ। केही ऐतिहासिक विद्वानहरूका अनुसार कृष्णको पूजा ईसापूर्व पहिलो शताब्दीमा देखा परेको हो। यद्यपि, वैष्णव परम्परावादीहरूले यसलाई ईसापूर्व चौथो शताब्दीको मान्दछन्।[७] प्रारम्भिक वैदिक स्रोतहरूमा यसबारे कम चर्चा भए तापनि, गीतामा वर्णन गरिएको भागवत धर्मका विशेषता र एकेश्वरवादका सिद्धान्तहरूले वासुदेव-कृष्ण वैदिक विष्णुका अवतार मात्र नभई उनी आफैँमा सर्वोच्च सत्ता (परमेश्वर) हुन् भन्ने विश्वासलाई बल पुर्‍याउँछन्।[८][९]


कृष्ण धर्मको परिभाषा

[सम्पादन गर्नुहोस्]
हेलियोडोरस स्तम्भ, जसलाई १०० ईसापूर्व तिर हिन्द युनानी राजा अन्तलिखितको दरबारका एक युनानी राजदूतले समर्पित गरेका थिए। यसमा भारतमा भागवत सम्प्रदायसँग सम्बन्धित पहिलो ज्ञात शिलालेख समावेश छ।[१०]

सन् ९औँ शताब्दी सम्ममा भागवत धर्म कम्तीमा एक हजार वर्ष पुरानो भइसकेको थियो र यस समयमा भागवत पुराण को अनुसरण गर्ने धेरै भिन्न समूहहरू भेटिन्थे। गोपाल का उपासकहरूका विभिन्न वंशहरू पहिचानयोग्य सम्प्रदायहरूमा विकसित भए। यद्यपि, यी समूहहरू बीचको विश्वास र अभ्यासमा रहेको एकताले गर्दा सामान्य रूपमा कृष्ण धर्म शब्दको उदय भएको थियो। आज यस धर्मको भारत बाहिर पनि ठूलो सङ्ख्यामा अनुयायीहरू छन्।[११]

वृन्दावन जस्ता कृष्ण सँग सम्बन्धित धेरै स्थानहरूले प्रत्येक वर्ष लाखौँ तीर्थयात्रीहरूलाई आकर्षित गर्दछन्, जसले पृथ्वीमा कृष्णको जीवनका दृश्यहरू पुन: सिर्जना गर्ने धार्मिक उत्सवहरूमा भाग लिन्छन्। केही विद्वानहरू प्रारम्भिक भागवत धर्म शक्तिशाली र लोकप्रिय कृष्ण परम्परासँगै समृद्ध र रूपान्तरित भएको थियो, जसमा एक बलियो "मानवीय" तत्व समावेश थियो भन्ने विश्वास गर्छन्।[१२]

भागवत परम्पराको प्रारम्भिक इतिहास

[सम्पादन गर्नुहोस्]

रामशरण शर्माका अनुसार, नारायण मूल रूपमा 'भागवत' नामका एक गैर-वैदिक आदिवासी देवता थिए र उनका अनुयायीहरूलाई भागवत भनिन्थ्यो। नारायण वा भागवतलाई आदिवासी नेताको एक दैवी स्वरूपको रूपमा हेरिन्थ्यो। जसरी एक आदिवासी नेताले आफ्ना स्वजनहरूबाट उपहार स्वीकार गर्थे र ती उपहारहरूलाई पुनः वितरण गर्थे, नारायणले पनि त्यसै गर्ने विश्वास गरिन्थ्यो—अर्थात् आफ्ना अनुयायीहरूलाई 'भाग' (अंश वा सौभाग्य) प्रदान गर्थे, जसको बदलामा अनुयायीहरूले उनलाई आफ्नो भक्ति अर्पण गर्थे।[१३][१४]

ईसापूर्व दोस्रो शताब्दीसम्ममा, प्रारम्भिक वैदिक कालका एक सहायक देवताका रूपमा रहेका विष्णु नारायणसँग समाहित हुन्छन् र 'नारायण-विष्णु' को रूपमा चिनिन थाल्छन्। तिनीहरूका भिन्नताका बाबजुद, दुवै संस्कृति, उपासक र देवताहरू एकआपसमा मिले र एकीकृत हुन्छन्।[१३]

भागवतहरूले आफ्नो एकेश्वरवादी देवताको 'पुरुष' भन्ने गुण वा उपाधि साङ्ख्य दर्शनबाट सापटी लिएका वा साझा गरेका थिए भनेर विश्वास गरिन्छ। यो दर्शन ईसापूर्व चौथो शताब्दीको अन्त्यसम्ममा प्रतिपादन गरिएको थियो र समय बित्दै जाँदा कृष्ण-वासुदेवका मुख्य देवताका लागि नारायण जस्ता अन्य नामहरू पनि प्रयोग गरिएका थिए।[१५]

  1. 1 2 "A cult of Vāsudeva, known as Bhagavatism, was already in existence by the second century BC." in Srinivasan, Doris (१९८१), Kalādarśana: American Studies in the Art of India (अङ्ग्रेजीमा), BRILL, आइएसबिएन 978-90-04-06498-0।
  2. ↑ Subburaj, V.V.K. (२००४), Basic Facts of General Knowledge (अङ्ग्रेजीमा), Sura Books, पृ: 67–68, आइएसबिएन 978-81-7254-234-4।
  3. ↑ Singh, Upinder (२००८), A History of Ancient and Early Medieval India (अङ्ग्रेजीमा), Pearson Education India, पृ: ४३७, आइएसबिएन 978-81-317-1120-0।
  4. ↑ Patel, Sushil Kumar (१९९२), Hinduism in India: A Study of Viṣṇu Worship (अङ्ग्रेजीमा), Amar Prakashan, पृ: 18, आइएसबिएन 978-81-85420-35-6।
  5. ↑ Majumdar, R. C. (२०१६-०१-०१), Ancient India (अङ्ग्रेजीमा), Motilal Banarsidass, पृ: १७२, आइएसबिएन 978-81-208-0435-7।
  6. ↑ Beck, G. (२००५), "Krishna as Loving Husband of God", Alternative Krishnas, आइएसबिएन 978-0-7914-6415-1।
  7. ↑ Hastings 2003, pp. 540–42
  8. ↑ Srinivasan, Doris (१९९७), Many heads, arms, and eyes: origin, meaning, and form of multiplicity in Indian art, Brill, पृ: १३४, आइएसबिएन 90-04-10758-4।
  9. ↑ Gopal, Madan (१९९०), K.S. Gautam, सम्पादक, India through the ages, Publication Division, Ministry of Information and Broadcasting, Government of India, पृ: ७६।
  10. ↑ Osmund Bopearachchi, 2016, Emergence of Viṣṇu and Śiva Images in India: Numismatic and Sculptural Evidence
  11. ↑ Schweig, Graham M. (२००५), Dance of Divine Love: The Rasa Lila of Krishna from the Bhagavata Purana, Princeton, N.J: Princeton University Press, पृ: Front Matter, आइएसबिएन 0-691-11446-3।
  12. ↑ KLOSTERMAIER, Klaus K. (२००७), A Survey of Hinduism, State University of New York Press; 3 edition, पृ: २०४, आइएसबिएन 978-0-7914-7081-7।
  13. 1 2 Sharma, R.S. (२००७-०१-२५), "Life in the Gupta Age", India’s Ancient Past (Oxford University Press): 243–244।
  14. ↑ Babu, Victor (२००५), Popular Culture and Religion in Medieval India (अङ्ग्रेजीमा), Kaveri Books, पृ: 16–17, आइएसबिएन 978-81-7479-051-4।
  15. ↑ Hastings 2003, p. 540
"https://ne.wikipedia.org/w/index.php?title=भागवत_सम्प्रदाय&oldid=1348972" बाट अनुप्रेषित