भूमि (देवी)

भूमि
पृथ्वीकी देवी
भूदेवी (भूमि) को कांस्य मूर्ति
अन्य नामहरू	भूदेवी वाराही वसुन्धरा पृथ्वी विश्वम्भरी धरणी
आबद्ध	देवी पृथ्वी लक्ष्मी सत्यभामा आण्डाल
वासस्थान	भूलोक वैकुण्ठ
मन्त्र	ॐ वसुन्धराय विद्महे भूतधात्र्यै धीमहि तन्नो भूमि प्रचोदयात्
वाहन	हात्ती
वंशावली
रानी	वराह (विष्णु)
सन्तानहरू	नरकासुर मङ्गल सीता
समतुल्यहरू
चिनियाँ	होउतु

भूमि, जसलाई भूदेवी, धरणी र वसुन्धराका रूपमा पनि चिनिन्छ, हिन्दु धर्ममा पृथ्वीको मानवीकरण गरिएको एक महत्त्वपूर्ण देवी हुन्। उनको प्रारम्भिक रूप वैदिक देवी पृथ्वीमा प्रतिविम्बित हुन्छ, यद्यपि उनीहरूको भूमिका, गुण र चित्रणमा धेरै भिन्नता पाइन्छ। उत्तर-वैदिक ग्रन्थहरू जस्तै महाभारत, रामायण र विभिन्न पुराणहरूमा भूमिको प्रमुख विशेषताहरू उल्लेख गरिएको छ।

हिन्दु पौराणिक कथामा भूमिको केन्द्रीय भूमिका छ, जहाँ उनलाई प्रायः दुष्ट शक्तिहरू, राक्षसहरू वा भ्रष्ट शासकहरूद्वारा उत्पीडित र सहायताका लागि प्रार्थना गरिरहेकी पात्रको रूपमा चित्रण गरिन्छ। यी कथाहरूमा उनी प्रायः सहयोगका लागि भगवान विष्णुसँग आग्रह गर्छिन् र प्रतिक्रिया स्वरूप विष्णुले विभिन्न अवतारहरू लिएर उनको कष्ट निवारण गर्दछन्। एउटा प्रसङ्गमा, विष्णुले असुर हिरण्याक्षबाट उनलाई बचाउन वराह (बँदेल) अवतार लिन्छन् र पछि उनीसँग विवाह गर्छन् जसबाट पुत्र मङ्गलको जन्म हुन्छ। अर्को कथामा, गाईको रूपमा भागेकी भूमिलाई वशमा पार्न विष्णुले राजा पृथुको अवतार लिएका थिए। रामायण की मुख्य पात्र सीताको जन्म पनि पृथ्वीबाट भएको र उनलाई भूमिकी छोरी मानिएको छ। हिरण्याक्षको प्रभावका कारण जन्मिएको असुर नरकासुरलाई पराजित गर्न भूमिले नै सत्यभामाको रूपमा अवतार लिएकी थिइन्।

आलवार सन्त आण्डाललाई पनि भूदेवीको अवतार मानिन्छ। केही वैष्णव परम्पराहरूमा भूमिलाई लक्ष्मीसँगै विष्णुको दोस्रो अर्धाङ्गिनी मानिन्छ र श्री वैष्णव जस्ता केही सम्प्रदायहरूले त उनलाई लक्ष्मीकै एक स्वरूपको रूपमा हेर्दछन्।

प्रतिमा लक्षण अनुसार, भूमिलाई नीलो कमल समातेको रूपमा चित्रण गरिन्छ र प्रायः विष्णु र लक्ष्मीको साथमा वा वराहसँग देखाइन्छ। उनी विशेष गरी दक्षिण भारतमा पूजनीय छिन्।

व्युत्पत्ति र प्रतिमा लक्षण

"भूमि" संस्कृत शब्द हो जसको अर्थ "पृथ्वी" हुन्छ। पुरानो अवधि भाषामा यसको पर्यायवाची शब्द "पुहुमी" हो। उनलाई भूवती, भुवनी, भुवनेश्वरी, अवनी, पृथ्वी, धरती, धात्री, धरणी, वसुधा, वसुन्धरा, वैष्णवी, काश्यपी, उर्वी, इरा, मही, इला, वसुमती, धनशिका, हेमा र हिरण्मयी जस्ता विभिन्न नामहरूले चिनिन्छ।

तमिलनाडुको एक मन्दिरमा रहेको भूमी (भूदेवी) को मूर्ति

भूदेवीलाई चारवटा हात्तीको पिठ्युँमा अडिएको आसनमा बसेको रूपमा चित्रण गरिन्छ जसले चार मुख्य दिशाको प्रतिनिधित्व गर्दछ। उनलाई सामान्यतया चतुर्भुज (चार हात भएकी) रूपमा दर्शाइन्छ, जसमा उनले क्रमशः अनार, एउटा जलपात्र (कलश), उपचार गर्ने जडीबुटीहरू भएको एउटा कचौरा र तरकारीहरू भएको अर्को कचौरा समातेकी हुन्छिन्। उनलाई कहिलेकाहीँ दुई हात भएकी रूपमा पनि चित्रण गरिन्छ, जहाँ दाहिने हातले 'कुमुद' वा 'उत्पल' भनिने नीलो कमल (रातमा फुल्ने कमल) समातेको हुन्छ भने देब्रे हातले अभयमुद्रा (निडरताको सङ्केत) वा 'लोलहस्त मुद्रा' (घोडाको पुच्छरको नक्कल गरिने एक कलात्मक मुद्रा) प्रदर्शन गरेको हुन सक्छ।