माण्डवी

यहाँले, नेपालको एक गाउँपालिकाको लागि, माण्डवी गाउँपालिका हेर्नुहोस्।

माण्डवी
माण्डवी र भरतको विवाह समारोह।
आबद्ध	लक्ष्मीको शङ्खको अवतार
वासस्थान	अयोध्या
धर्मग्रन्थहरू	रामायण र यसका अन्य संस्करणहरू
वंशावली
जन्म	मिथिला, विदेह
मृत्यु	अयोध्या
अभिभावकहरू	कुशध्वज (पिता) चन्द्रभागा (माता)
भाइबहिनीहरू	सीता (धर्मपुत्री दिदी/दिदी) उर्मिला (दिदी) श्रुतिकीर्ति (बहिनी)
जीवनसाथी	भरत
सन्तानहरू	तक्ष पुष्कल
वंश	विदेह (जन्मले) रघुवंश-सूर्यवंश (विवाहले)

माण्डवी हिन्दु महाकाव्य रामायण मा विदेहकी राजकुमारी हुन्। उनी भरतकी पत्नी हुन् र उनलाई देवी लक्ष्मीको शङ्खको अवतार मानिन्छ। माण्डवी आफ्नो त्याग र दृढताका लागि परिचित छिन्।

नामको व्युत्पत्ति

माण्डवी नाम संस्कृत मूलको हो। यसको अर्थ 'योग्य र सक्षम' भन्ने हुन्छ।

पौराणिक कथा

जन्म

जनक र कुशध्वजका पत्नीहरू सुनयना र चन्द्रभागाले क्रमशः उर्मिला र माण्डवीलाई जन्म दिएका थिए। पछि चन्द्रभागाले आफ्नी दोस्रो छोरी र माण्डवीकी कान्छी बहिनी श्रुतिकीर्तिलाई जन्म दिएकी थिइन्। माण्डवीलाई देवी लक्ष्मीको शङ्खको अवतार मानिन्छ। उनका पिता साङ्कास्यका शासक थिए, तर माण्डवी र श्रुतिकीर्तिको लालनपालन सीता र उर्मिलासँगै मिथिलामा भएको थियो।

भरतसँग विवाह

रामले सीताको स्वयम्भर जितेपछि, उनका पिता राजा दशरथ छोराको विवाहका लागि मिथिला पुग्छन्। राजा दशरथले लक्ष्मणको उर्मिलाप्रति आकर्षण रहेको देख्छन्, तर परम्परा अनुसार भरत र माण्डवीको विवाह पहिले हुनुपर्ने हुन्छ। त्यसैले राजा दशरथले भरतको माण्डवीसँग र शत्रुघ्नको श्रुतिकीर्तिसँग विवाहको व्यवस्था मिलाउाछन्, जसले गर्दा लक्ष्मणले उर्मिलासँग विवाह गर्न पाउँछन्। अन्ततः, चारै दिदीबहिनीको विवाह चारै दाजुभाइसँग हुन्छ, जसले दुई राज्यहरूबीचको सम्बन्धलाई अझ मजबुत बनाउँछ। विवाह समारोह शतानन्दको निर्देशनमा सम्पन्न भएको थियो।

माण्डवी र भरतका तक्ष र पुष्कल नामक दुई छोराहरू थिए। तक्षले सिन्धु नदीको पूर्वमा तक्षशिला सहरको स्थापना गरेका थिए भने पुष्कलले सिन्धु नदीको पश्चिममा पुष्कलावती सहर बसालेका थिए।

भरतको वनवास

उनकी सासू कैकेयीले दशरथलाई भरतलाई राजा बनाउन र रामलाई अयोध्या छोडेर वनवास जान बाध्य पारेपछि सीता र लक्ष्मणले स्वेच्छाले दरबारको सुखसयल त्यागेर रामलाई साथ दिन्छन्। भरतले पनि रामको वनवास पूरा नहुञ्जेल नन्दिग्राममा तपस्वी जीवन बिताउने निर्णय गर्छन्। भरतकै अनुरोधमा, माण्डवी आफ्ना वृद्ध सासू-ससुराको हेरचाह गर्न अयोध्यामै बस्छिन्। माण्डवीले अयोध्याको जनकल्याण र दाजुको जिम्मेवारी पूरा गर्न आफ्नो समय पूर्ण रूपमा समर्पित गर्न सक्ने भन्दै ती चौध वर्षसम्म आफ्ना पतिलाई नभेट्ने निर्णय गर्छिन्।

मृत्यु

तुलसीदासको रामचरितमानसको एक पौराणिक कथा अनुसार, माण्डवी आफ्नी बहिनी श्रुतिकीर्तिसँगै आफ्ना पतिको समाधिपछि सती गएकी थिइन्। अर्कोतर्फ, उर्मिला आफ्ना छोराहरू अङ्गद र चन्द्रकेतु, तथा सीताका छोराहरू लव र कुशको हेरचाह गर्न अयोध्यामै बसेकी थिइन्।

मूल्याङ्कन

मूल महाकाव्यमा माण्डवीको चर्चा थोरै मात्र भेटिए तापनि, उनलाई एक अत्यन्त धार्मिक महिला र आदर्श पत्नीका रूपमा चिनिन्छ। उनले आफ्नो जीवन पूर्ण रूपमा आफ्ना पति र सासू-ससुराको सेवामा समर्पित गरेकी थिइन्।