मारवाड़
मारवाड़
मारवाड़ | |
|---|---|
ऐतिहासिक तथा सांस्कृतिक क्षेत्र | |
जैसलमेर किला, जैसलमेर मेहरानगढ किला, जोधपुर जूनागढ किला, बीकानेर | |
 _Suresh_Godara.jpg) | |
| महाद्वीप | एशिया |
| देश | भारत |
| राज्य | राजस्थान |
| जिल्लाहरू | जोधपुर, नागौर, बाडमेर, पाली र जालोर
|
| वासिन्दा | मारवाड़ी |
| सबैभन्दा ठूलो सहर | जोधपुर |
| क्षेत्रीय भाषा वा बोली | मारवाड़ी (राजस्थानी) |
मारवाड़ (जोधपुर क्षेत्रका रूपमा पनि परिचित) भारतको राजस्थान राज्यको पश्चिमी भागमा अवस्थित एक ऐतिहासिक तथा सांस्कृतिक क्षेत्र हो। थार मरुभूमि राजस्थानको यस क्षेत्रमा अवस्थित छ र पश्चिमतर्फ पाकिस्तानको सिन्ध प्रान्तसम्म फैलिएको छ।[१] यस क्षेत्रको भाषालाई मारवाड़ी भनिन्छ, जुन राजस्थानी भाषा परिवारमा सबैभन्दा व्यापक रूपमा बोलिने भाषा हो।[२][३]
सबैभन्दा संकुचित अर्थमा, मारवाड़ भन्नाले पूर्ववर्ती जोधपुरको रियासती राज्यद्वारा शासित क्षेत्रलाई जनाउँछ, जसमा वर्तमान समयका जोधपुर, बाडमेर, जालोर, नागौर र पाली जिल्लाहरू पर्दछन्। यद्यपि पूर्ववर्ती बीकानेर र जैसलमेर राज्यहरू मारवाड़ राज्यबाट स्वतन्त्र थिए, भौगोलिक तथा सांस्कृतिक समानताका कारण तिनलाई प्रायः वृहत्तर मारवाड़ क्षेत्रको हिस्सा मानिन्छ।[१][४]
यस क्षेत्रको नामबाट मारवाड़ी समुदायको नामकरण भएको हो। मारवाड़ीहरूलाई मारवाड़ी बनिया पनि भनिन्छ। यो ऐतिहासिक रूपमा उद्यमशील व्यापारिक समुदाय हो, जसले भारतका विभिन्न भागहरूमा बसाइँसराइ गर्दै देशको वाणिज्यिक तथा वित्तीय क्षेत्रमा महत्त्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गरेको छ।[५]
ऐतिहासिक रूपमा, ‘मारवाड़’ शब्दले लगभग सम्पूर्ण राजस्थानभर फैलिएको सांस्कृतिक क्षेत्रलाई समेट्ने भौगोलिक इकाइलाई जनाउँथ्यो।[६]
व्युत्पत्ति
[सम्पादन]मारवाड़ नाम संस्कृत शब्द "मरु" बाट व्युत्पन्न भएको मानिन्छ, जसको अर्थ मरुभूमि हो, र क्षेत्र वा भूमि जनाउने क्षेत्रीय प्रत्यय "वार" वा "वारा" सँग यसको संयोजन भएको मानिन्छ।[७][८] यसरी, मारवाड़लाई "मरुभूमिको क्षेत्र" भनेर व्याख्या गर्न सकिन्छ। ऐतिहासिक रूपमा, यस क्षेत्रलाई "मरु-भूमि" र "मरुस्थली" पनि भनिन्थ्यो, जसको अर्थ मरुभूमिको भूमि हो। लोकपरम्परामा यसको अर्थ ‘मृत्यु र तिर्खाको भूमि’ भनेर पनि व्याख्या गरिएको पाइन्छ।[४][९]
मध्यकालीन कालमा, विशेषगरी राजपूत शासनको समयमा, मारवाड़ शब्दको प्रयोग अझ व्यापक रूपमा हुन थाल्यो। यस अवधिमा राठौड़ वंशले यस क्षेत्रमा आफ्नो नियन्त्रण सुदृढ गर्दै गए। फारसी प्रभाव परेको “मारवाड़” रूप सम्भवतः यसअघि प्रचलित संस्कृतनिष्ठ नामहरूबाट भाषिक अनुकूलनको प्रक्रियामार्फत विकसित भएको हो, जुन दिल्ली सल्तनत र मुगल साम्राज्यको कालखण्डमा सामान्य थियो।[१०]
भूगोल
[सम्पादन]सन् 1901 मा यस क्षेत्र (जोधपुर राज्य) को कुल क्षेत्रफल ९३,४२४ वर्ग किलोमिटर (३६,०७१ वर्ग माइल) थियो।[११]
मारवाड़ अरावली पर्वतमालाको उत्तरपश्चिममा अवस्थित बलौटे मैदान हो, जुन राजस्थान राज्य हुँदै दक्षिणपश्चिमदेखि उत्तरपूर्वतर्फ फैलिएको छ। अरावली पर्वतमालाले दक्षिणपश्चिमी मनसुनबाट आउने धेरैजसो आर्द्रता रोकिदिने भएकाले यस क्षेत्रमा वर्षाको मात्रा कम हुन्छ। यहाँको वार्षिक वर्षा 10 सेमीदेखि 40 सेमीसम्म हुने गर्छ। गर्मी याममा तापक्रम 48 देखि 50 डिग्री सेल्सियससम्म पुग्न सक्छ भने जाडो याममा यो जम्ने बिन्दुभन्दा तलसम्म झर्न सक्छ। उत्तरपश्चिमी काँडे झाडीका वनहरू अरावली पर्वतमालासँग जोडिएका छन् भने यस क्षेत्रको बाँकी भूभाग थार मरुभूमिमा पर्दछ।
लूणी नदी मारवाड़का मैदानको प्रमुख भौगोलिक विशेषता हो। यसको उद्गम अजमेर जिल्लाको पुष्कर उपत्यकाबाट हुन्छ। मुख्य नदी मारवाड़ हुँदै दक्षिणपश्चिम दिशातर्फ बग्छ र अन्ततः गुजरातको कच्छको रणस्थित मौसमी आर्द्रभूमिमा पुगेर विलीन हुन्छ। यसमा अरावली पर्वतमालाबाट बगेर आउने सहायक नदीहरूले जल आपूर्ति गर्छन्। नदीबाट गरिने सिँचाइ तथा नदी आसपासका इनारहरूबाट प्राप्त पानीले गहुँ र जौजस्ता बालीको उत्पादनलाई सहयोग पुर्याउँछ।[१२]
पश्चिमी मारवाड़ (मरु प्रदेश)मा पर्ने थार मरुभूमिका बलौटे भूभागहरू कठोर भौतिक भूगोल तथा संवेदनशील पारिस्थितिक प्रणालीका विशेषताले चिनिन्छन्। तीव्र हावाको वेग, स्थान परिवर्तन गर्ने बालुवाका ढिस्का तथा अत्यन्त गहिराइमा रहेका नुनिला जलस्रोतहरूले थार क्षेत्रमा दीर्घकालीन मानव बसोबासका लागि चुनौती उत्पन्न गर्छन्।
यो क्षेत्र विनाशकारी खडेरीको जोखिममा रहेको छ। थार मरुभूमि पृथ्वीका सबैभन्दा प्रतिकूल भौगोलिक क्षेत्रहरूमध्ये एक हो। यहाँका बस्ती तथा गाउँहरूबीचको दूरी अत्यन्त ठूलो हुनुका साथै हावा र बालुवाका आँधीहरूले बालुवालाई निरन्तर एक ठाउँबाट अर्को ठाउँमा सार्ने भएकाले यस क्षेत्रको भूदृश्य पनि निरन्तर परिवर्तन भइरहन्छ। यस्तो शुष्क क्षेत्रमा पानीको अभावसमेत रहेको हुँदा यहाँका गाउँलेहरू प्रायः पानीको खोजीमा पैदलै सयौँ माइलको दूरी पार गर्दै छिमेकी राज्यहरूतर्फ बसाइँ सर्न बाध्य हुन्छन्।
इतिहास
[सम्पादन]ह्वेनसाङले राजस्थानमा रहेको एउटा राज्यको वर्णन गरेका छन्, जसलाई उनले कु-चा-लो (वा गुर्जर) नाम दिएका छन्। यसको मुख्य कारण राजस्थानको लगभग सम्पूर्ण मारवाड़ क्षेत्रलाई छैटौँ वा सातौँ शताब्दीसम्ममा कम वा बढी रूपमा गुर्जर क्षेत्रसँग अभिन्न रूपमा जोडेर हेरिनु थियो।[१३] गुर्जर-प्रतिहारहरूले छैटौँ शताब्दीमा मारवाड़ क्षेत्रमा एउटा राज्य स्थापना गरे, जसको राजधानी मण्डोरमा थियो।[१४][१५] मण्डोर वर्तमान जोधपुरबाट 9 किमी टाढा रहेको छ। ओसियाँ वा ओसियनको भग्नावशेषयुक्त नगर, जोधपुरबाट 65 किमी टाढा, प्रतिहार कालको एक महत्त्वपूर्ण धार्मिक केन्द्र थियो।
जोधपुर राज्य को राजपरिवार राष्ट्रकूट वंश बाट वंशज भएको मानिन्छ।[१६] राष्ट्रकूट वंश को पतनपछि उनीहरू उत्तरतर्फ कन्नौजमा बसाइँ सरे।[१६] सन् 1194 मा घोरका मुहम्मदद्वारा कन्नौजमा आक्रमण गरी त्यसलाई लुटपाट गरिएपछि तथा 13औँ शताब्दीको प्रारम्भमा दिल्ली सल्तनतले कन्नौजमाथि अधिकार जमाएपछि राठौड़हरू पश्चिमतर्फ पलायन भए।
राठौड़ परिवारका वंशावलीसम्बन्धी अभिलेखअनुसार, जयचन्द्रका नाति तथा कन्नौजका अन्तिम गहडवाल राजा राव सिहा गुजरातस्थित द्वारकाको तीर्थयात्राका क्रममा मारवाड़ पुगे। पाली नगरमा विश्राम गर्ने क्रममा उनी र उनका अनुयायीहरूले लुटेरा समूहहरूको आक्रमणबाट ब्राह्मण समुदायको रक्षा गर्न त्यहीँ बसोबास गरे। पालीका ब्राह्मणहरूले सिहालाई पालीमा बसोबास गरी आफ्नो राजा बन्न अनुरोध गरे। सिहाबाट दशौँ पुस्तामा आएका राव चुंडा(राजा) ले अन्ततः प्रतिहारहरूको सहयोगमा मण्डोर तथा मारवाड़को ठूलो भूभागमाथि रहेका तुर्कहरूको नियन्त्रण हटाए।
जोधपुर राज्यको स्थापना 13औँ शताब्दीमा राजपूतहरूको राठौड़ कुलद्वारा भएको थियो।[१७][१८] राठौड़ राज्यको राजधानी तथा वर्तमानमा जिल्लाको प्रशासनिक केन्द्र रहेको जोधपुर सहर राव चुंडाका उत्तराधिकारी मण्डोरका राव जोधा ले सन् 1459 मा स्थापना गरेका थिए।
सन् 1561 मा मुगल सम्राट अकबरले यस राज्यमाथि आक्रमण गरे। जैतारण र मेड़ताका परगनाहरू मुगलहरूले आफ्नो अधीनमा लिए। करिब दुई दशकसम्म चलेको युद्ध तथा राव चन्द्रसेन राठौड़को सन् 1581 मा मृत्यु भएपछि मारवाड़लाई प्रत्यक्ष मुगल प्रशासनअन्तर्गत ल्याइयो। यो अवस्था सन् 1583 सम्म कायम रह्यो, जब यसको प्रशासन राजा उदयसिंह लाई हस्तान्तरण गरियो।
सन् 1679 मा महाराजा जसवन्त सिंहको खैबर दर्राको मुखमा रहेको जमरुदमा मृत्यु भयो। उनलाई सम्राट औरंगजेबले त्यहाँ नियुक्त गरेका थिए। उनको मृत्यु हुँदा उनको उत्तराधिकारी बन्ने कुनै छोरा थिएन। लाहौरमा रहेका उनकी विधवा रानीहरूले त्यसपछि दुई छोरालाई जन्म दिए। तीमध्ये एकको मृत्यु भयो भने अर्का छोरा जीवित रहे र उनले मारवाड़को सिंहासन सुरक्षित गर्नुका साथै आफ्ना सहधर्मीहरूलाई मुस्लिम सम्राटविरुद्ध विद्रोह गर्न प्रेरित गरे। दिवंगत राजाको परिवारले सम्राटको अनुमति बिना जमरुद छाडेको थियो र अटकमा एक अधिकारीले उनीहरूको परिचय सोध्दा उनीहरूले उक्त अधिकारीको हत्या गरेका थिए। यस घटनालाई मारवाड़लाई मुगल साम्राज्यमा विलय गर्ने वा सक्षम शासकको अधीनमा आश्रित राज्यमा परिणत गर्ने पर्याप्त आधारका रूपमा लिइयो।[स्रोत नखुलेको] त्यसैले मुगल सम्राट औरंगजेबले सन् 1679 मा मारवाड़माथि आक्रमण गरे। दुर्गादास राठौड़ले मुगलहरूविरुद्ध विद्रोहको नेतृत्व गरे, जुन 31 वर्षसम्म जारी रह्यो। औरंगजेबको मृत्युपछि दुर्गादासले जोधपुर कब्जा गरी मारवाड़बाट मुगल सेनाको छाउनी हटाए।
मुगल सम्राटको आक्रामक व्यवहारका कारण सबै राजपूत कुलहरू एकजुट भए। मुगल साम्राज्यबाट स्वतन्त्र हुन जोधपुर राज्य, उदयपुर राज्य (मेवाड़) र जयपुर राज्यबीच त्रिपक्षीय गठबन्धन गठन गरियो।
शताब्दीको प्रारम्भिक वर्षहरूमा आन्तरिक विवाद तथा उत्तराधिकारसम्बन्धी युद्धहरूले शान्ति भंग गरिरहे, जबसम्म सन् 1818 जनवरीमा जोधपुर ब्रिटिस भारतब नियन्त्रणमा आएन। जोधपुर ब्रिटिस भारतको राजपुताना एजेन्सीअन्तर्गत राजपूतहरूको राठौड़ वंश कुलको एक रियासती राज्य बन्यो।
यस राज्यको उत्तरमा बीकानेर राज्य, उत्तरपूर्वमा जयपुर राज्य, पश्चिममा ब्रिटिस अजमेर प्रान्त, दक्षिणपूर्वमा मेवाड़ (उदयपुर) राज्य, दक्षिणमा सिरोही राज्य तथा बम्बई प्रेसिडेन्सीअन्तर्गतको बनास कान्ठा एजेन्सी, दक्षिणपश्चिममा सिन्ध प्रान्त र पश्चिमतर्फ जैसलमेर राज्य रहेका थिए। राठौड़ महाराजा राज्यका प्रमुख थिए, जबकि राज्यको प्रशासनिक तथा सामाजिक संरचनामा जागीरदारहरू, जमिनदारहरू र ठाकुरहरूको कुलीन वर्गको महत्त्वपूर्ण भूमिका थियो। राज्यमा 22 वटा परगना र 4,500 वटा गाउँहरू थिए।
सन् 1843 मा महाराजा मानसिंह (शासनकाल 1803–1843)को कुनै छोरा नभई तथा उत्तराधिकारीसमेत धर्मपुत्र नबनाई मृत्यु भयो। त्यसपछि कुलीन वर्ग तथा राज्यका अधिकारीहरूलाई उनका निकटतम नातेदारहरूमध्येबाट उत्तराधिकारी चयन गर्नुपर्ने भयो। उनीहरूले अहमदनगरका राजा तख्त सिंहलाई उत्तराधिकारीका रूपमा चयन गरे। सन् 1857 को सिपाही विद्रोहका क्रममा ब्रिटिसहरूलाई समर्थन गरेका महाराजा तख्त सिंहको सन् 1873 मा मृत्यु भयो। उनका उत्तराधिकारी महाराजा जसवन्त सिंह द्वितीय सन् 1896 मा मृत्यु नहोउन्जेल एक अत्यन्त प्रगतिशील शासकका रूपमा रहे। उनका भाइ सर प्रताप सिंहले उनका भतिजा सरदार सिंह सन् 1898 मा वयस्क नभएसम्म राज्यको प्रशासन सञ्चालन गरे। महाराजा सरदार सिंहले सन् 1911 सम्म शासन गरे। साम्राज्यिक सेवा घोडसवार सेनाले तिराह अभियानका क्रममा रिजर्भ ब्रिगेडको एक भागका रूपमा सेवा गरेको थियो।
सन् 1899–1900 को अकालबाट राजपुतानाका अन्य कुनै पनि भागको तुलनामा मारवाड़ बढी गम्भीर रूपमा प्रभावित भयो। सन् 1900 को फेब्रुअरीसम्म 110,000 भन्दा बढी मानिसहरूले अकाल राहत प्राप्त गरिरहेका थिए। सन् 1901 मा राज्यको जनसंख्या 1,935,565 थियो, जुन सन् 1891 को तुलनामा 23% ले घटेको थियो। यसको प्रमुख कारण अकालका परिणामहरू थिए।
यसका शासक महाराजा जोधपुरका महाराजाले पाकिस्तान अधिराज्यमा विलय हुने इच्छा व्यक्त गरेका थिए। तर लर्ड माउन्टबेटनले उनका अधिकांश प्रजा हिन्दू रहेको र पाकिस्तानमा विलय भएमा यसले समस्या उत्पन्न गर्न सक्ने चेतावनी दिए। परिणामस्वरूप, जोधपुर पनि भारतमा विलय भयो।[१९]
सन् 1949 मा महाराजा हनवन्त सिंह ले भारत सरकारमा विलयपत्रमा हस्ताक्षर गरी राज्यको अधिराज्याधिकार भारतलाई हस्तान्तरण गरे। सन् 1950 मा राजपुतानालाई राजस्थान राज्यमा समावेश गरियो।
मारवाड़ी घोडा
[सम्पादन]मारवाड़ मारवाड़ी घोडा का लागि भारतभर प्रसिद्ध छ।[२०]
सन्दर्भहरू
[सम्पादन]
- 1 2 Rima Hooja, A History Of Rajasthan, पृ: 27।
- ↑ Verbeke, Saartje (२०१३-०३-२२), Alignment and Ergativity in New Indo-Aryan Languages (अङ्ग्रेजीमा), Walter de Gruyter, आइएसबिएन 978-3-11-029267-1।
- ↑ Goswami, Rashmika; Shougrakpam, Dhanapati (२०२४-०९-२८), "Recollection of Myths and Linguistic Construction of the Marwari Identity", Indian Journal of Language and Linguistics (अङ्ग्रेजीमा) 5 (3): 49–61, आइएसएसएन 2582-9726, डिओआई:10.54392/ijll2435।
- 1 2 Govt. of India (१९०८), The Imperial Gazetteer Of India Vol 17, पृ: 213।
- ↑ Govt. of India (१९०८), The Imperial Gazetteer Of India Vol 17।
- ↑ Jal, Murzban; Bawane, Jyoti; Ali, Muzaffar (२०२१-०९-१९), The Imbecile's Guide to Public Philosophy (अङ्ग्रेजीमा), Taylor & Francis, आइएसबिएन 978-1-000-44041-6, "The historical Marwar, until the late 1800s, remained a formidable but a somewhat elusive geographical entity spanning a cultural area across nearly all of Rajputana. The geographical imagination of Rajputana was absent and what emerged was a political imagination of the region."
- ↑ "Maru", learn Sanskrit.cc।
- ↑ Allan R. Bomhard, Turner - A Comparative Dictionary of the Indo-Aryan Languages (1966-1969)।
- ↑ Rima Hooja, A History Of Rajasthan, पृ: 26।
- ↑ Rima Hooja, A History Of Rajasthan।
- ↑ Sukhdev (२०२३-०८-०६), "History of Marwar: Rathore Dynasty and its family tree" (en-USमा), मूलबाट २०२५-०२-०९-मा सङ्ग्रहित, अन्तिम पहुँच २०२५-०३-०६।
- ↑ "Imperial Gazetteer2 of India, Volume 16, page 211 -- Imperial Gazetteer of India -- Digital South Asia Library", dsal.uchicago.edu, मूलबाट २२ सेप्टेम्बर २०२०-मा सङ्ग्रहित, अन्तिम पहुँच २०२०-०९-१७। अभिलेखिकरण २०२०-०९-२२ वेब्याक मेसिन
- ↑ Satya Prakash; Vijai Shankar Śrivastava (१९८१), Cultural contours of India: Dr. Satya Prakash felicitation volume, Abhinav Publications, आइएसबिएन 9780391023581।
- ↑ Panchānana Rāya (१९३९), A historical review of Hindu India: 300 B. C. to 1200 A. D., I. M. H. Press, पृ: १२५।
- ↑ "New Page 1", मूलबाट १६ सेप्टेम्बर २००७-मा सङ्ग्रहित, अन्तिम पहुँच २००७-०४-२६।
- 1 2 India: The Peacock's Call by Aline Dobbie p.41
- ↑ Tod, James (१८२९–३२), Annals and Antiquities of Rajasthan 1 (Public domain, via Project Gutenberg संस्करण), London: Smith, Elder and Co.।
- ↑ SBS, Rajasthani (२२ Feb २०२४), "Marwar Dynasty", SBS Rajasthani, मूलबाट २७ फेब्रुअरी २०२४-मा सङ्ग्रहित, अन्तिम पहुँच २७ फेब्रुअरी २०२४। अभिलेखिकरण २७ फेब्रुअरी २०२४ वेब्याक मेसिन
- ↑ "HH the Maharaja", मूलबाट २५ अगस्ट २०१३-मा सङ्ग्रहित, अन्तिम पहुँच २०१४-०६-१६। अभिलेखिकरण २०१३-०८-२५ वेब्याक मेसिन
- ↑ "Marwari horses find new home in India", The Times of India, १४ सेप्टेम्बर २००६, मूलबाट ६ मे २०१०-मा सङ्ग्रहित, अन्तिम पहुँच १९ मे २००९।
- Rosemary Crill Marwar Paintings: A History of the Jodhpur Style, India Book House, Mumbai, 1999 आइएसबिएन ८१-७५०८-१३९-२
- Bakshi, S.R. et al. (Eds.) Marwar and its Political Administration; Delhi, 2000 आइएसबिएन ८१-७६२९-२२४-९
- D. K. Taknet: "Heroes of a Desert Land" in B.M.Birla: A great visionary, Indus, New Delhi, 1996
- Mohanram Maruka: "Marwar ka Itihas" in Jat Samaj, Agra (January–February, 1998)
- Illan Cooper: "What is in a name", Marwar: A chronicle of Marwari History and Achievement, Arpan Publications, Mumbai, 1996
- Illan Cooper: "A painted History", Marwar: A chronicle of Marwari History and Achievement, Arpan Publications, Mumbai, 1996
- Dr. Natthan Singh: Jat-Itihas, Jat-Samaj Kalyan-Parishad, Gwalior, 2004
- राजस्थान | इतिहास, नक्सा, संस्कृति, राजधानी तथा सरकार
- Institutionalization and Style in Rajasthan politics by J.Richard
- Justice Kan Singh Parihar: SOUVENIR-1998 of Parivar Parichay, page 47, published by the souvenir sub committee of Parivar Parichay, 4/28, Lodi Colony, New Delhi – 110003
बाह्य लिङ्कहरू
[सम्पादन]
