मिल्टन फ्रिडम्यान

मिल्टन फ्रिडम्यान

सन् १९८६ मा मिल्टन फ्रिडम्यान
जन्म	(१९१२-०७-३१)जुलाई ३१, १९१२ न्यूयोर्क, संयुक्त राज्य अमेरिका
मृत्यु	१६ नोभेम्बर २००६(2006-11-16) (उमेर ९४) सान फ्रान्सिस्को, क्यालियोर्निया, संयुक्त राज्य अमेरिका
क्षेत्र	समष्टि अर्थशास्त्र
आफन्त	रोज फ्रिडम्यान ( वि १९३६)

मिल्टन फ्रिडम्यान (/ˈfriːdmən/iː जुलाई ३१, १९१२ – नोभेम्बर १६, २००६) एक अमेरिकी अर्थशास्त्री र सांख्यिकीविद् थिए, जसले उपभोग विश्लेषण, मौद्रिक इतिहास र सिद्धान्त तथा स्थिरीकरण नीतिको जटिलतासम्बन्धी अनुसन्धानका लागि सन् १९७६ मा अर्थशास्त्रतर्फको नोबेल स्मृति पुरस्कार प्राप्त गरेका थिए। जर्ज स्टिग्लरसँगै, फ्रिडम्यान शिकागो स्कूल अफ इकोनोमिक्सका बौद्धिक नेतामध्ये एक थिए—यो एक नवशास्त्रीय आर्थिक विचारधारा हो, जुन शिकागो विश्वविद्यालयका प्राध्यापकहरूसँग सम्बन्धित थियो। यसले केन्सियनवादलाई अस्वीकार गर्दै मौद्रिकतावादलाई प्राथमिकता दिएको थियो र सन् १९७० को मध्यतिर आफ्नो ध्यान नयाँ शास्त्रीय व्यापक अर्थशास्त्रतर्फ मोडेको थियो। शिकागोमा फ्रिडम्यानद्वारा भर्ती वा मार्गदर्शन गरिएका धेरै विद्यार्थी, युवा प्राध्यापक र विद्वानहरू पछि अग्रणी अर्थशास्त्री बने, जसमा नोबेल विजेताहरू ग्यारी बेकर (१९९२), रोबर्ट फोगेल (१९९३) र रोबर्ट लुकास जुनियर (१९९५) समावेश छन्।

फ्रिडम्यानले आफूले “सरल केन्सियन सिद्धान्त” भनेको धारणा विरुद्ध चुनौती दिन थाले, जुन उपभोगसम्बन्धी उनको व्याख्याबाट सुरु भयो—यसले उपभोक्ताहरूले कसरी खर्च गर्छन् भन्ने कुरा विश्लेषण गर्छ। उनले स्थायी आय परिकल्पना प्रस्तुत गरे, जुन सिद्धान्त पछि मुख्यधाराको अर्थशास्त्रको भाग बन्यो, र उनी उपभोग समतलीकरणको सिद्धान्त प्रचार गर्ने प्रारम्भिक व्यक्तिहरूमध्ये एक थिए। १९६० को दशकमा उनी मार्क्सवादी तथा केन्सियन सरकारी र आर्थिक नीतिहरूका प्रमुख विरोधी बनेका थिए। उनले आफ्नो दृष्टिकोण (मुख्यधाराको अर्थशास्त्रसँगै) “केन्सियन भाषा र उपकरण” प्रयोग गर्ने तर त्यसका प्रारम्भिक निष्कर्षहरू अस्वीकार गर्ने भनेर वर्णन गरेका थिए। उनले बेरोजगारीको एक प्राकृतिक दर हुन्छ भन्ने सिद्धान्त प्रस्तुत गरे र यस दरभन्दा कम बेरोजगारी भएमा मुद्रास्फीति तीव्र गतिमा बढ्ने तर्क गरेका थिए। उनले दीर्घकालमा फिलिप्स वक्र “प्राकृतिक दर” मा ठाडो हुन्छ भन्ने दाबी गरे र पछि “स्ट्यागफ्लेसन” भनेर चिनिने अवस्थाको पूर्वानुमान गरे। फ्रिडम्यानले मौद्रिकतावाद भनेर चिनिने व्यापक आर्थिक दृष्टिकोणको समर्थन गरे र द्रुत तथा अप्रत्याशित परिवर्तनको सट्टा मुद्रा आपूर्तिमा सानो तर स्थिर विस्तार गर्नु नै उपयुक्त नीति हुने तर्क राखेका थिए। मौद्रिक नीति, कर प्रणाली, निजीकरण र विनियमन हटाउने सम्बन्धी उनका विचारहरूले विशेषगरी १९८० को दशकमा सरकारी नीतिहरूलाई प्रभाव पारेका थिए। सन् २००८ को वित्तीय संकटका बेला अमेरिकी केन्द्रीय बैंकले अपनाएको मौद्रिक नीतिमा पनि उनका मौद्रिक सिद्धान्तहरूको प्रभाव देखिएको थियो।

सन् १९७७ मा शिकागो विश्वविद्यालयबाट अवकाश लिएपछि र १९८३ मा अर्थशास्त्रका एमेरिटस प्राध्यापक बनेपछि, फ्रिडम्यानले रिपब्लिकन अमेरिकी राष्ट्रपति रोनाल्ड रेगन र कन्जर्भेटिभ बेलायती प्रधानमन्त्री मार्गरेट थ्याचरका सल्लाहकारको रूपमा काम गरेका थिए।

उनको राजनीतिक दर्शनले सामाजिक मामिलामा न्यून सरकारी हस्तक्षेपसहितको स्वतन्त्र बजार आधारित आर्थिक प्रणालीका गुणहरूको प्रशंसा गर्थ्यो। सन् १९६२ मा प्रकाशित उनको पुस्तक पुँजीवाद र स्वतन्त्रता मा उनले स्वेच्छिक सैन्य सेवा, स्वतन्त्र रूपमा चल्ने विनिमय दर, चिकित्सकीय इजाजतपत्र खारेज गर्ने, नकारात्मक आयकर, विद्यालय भौचर प्रणाली, लागुऔषधविरुद्धको युद्धको विरोध तथा लागुऔषध उदारीकरण नीतिको समर्थन जस्ता नीतिहरूको वकालत गरेका थिए।

विद्यालय छनोट को समर्थनका कारण उनले शैक्षिक छनोटको लागि फ्रिडम्यान फाउन्डेसन स्थापना गरे, जसलाई पछि एडचाइस नाम दिइयो।

फ्रिडम्यानका कृतिहरूले अर्थशास्त्रका विविध विषयहरू तथा सार्वजनिक नीतिसम्बन्धी मुद्दाहरूलाई समेटेका छन्। उनका पुस्तक र निबन्धहरूले विश्वव्यापी प्रभाव पारेका छन्, जसमा पूर्व कम्युनिस्ट राज्यहरू पनि समावेश छन्। सन् २०११ मा ईजेडब्लुद्वारा गरिएको अर्थशास्त्रीहरूको सर्वेक्षणअनुसार, फ्रिडम्यान २०औँ शताब्दीका दोस्रो सबैभन्दा लोकप्रिय अर्थशास्त्रीका रूपमा दर्ज गरिएका थिए, जसमा उनीभन्दा अगाडि केवल जोन मेनार्ड केनेस थिए। उनको निधनपछि, द इकोनोमिस्ट पत्रिकाले उनलाई “२०औँ शताब्दीको उत्तरार्धका सबैभन्दा प्रभावशाली अर्थशास्त्री—सायद सम्पूर्ण शताब्दीमै” भनेर वर्णन गरेको थियो।