मुखलिङ्ग

गुप्त कालको एक-मुखी मुखलिङ्ग, भूमरा मन्दिर

चार-मुखी मुखलिङ्ग, १०औँ शताब्दी, एसियाली कला सङ्ग्रहालय, सान फ्रान्सिस्को म्युजियम

मुखलिङ्ग वा मुखलिङ्गम् (अर्थात् "अनुहार भएको लिङ्ग") हिन्दु प्रतिमाशास्त्रमा एक वा बढी मानव अनुहारहरूका साथ प्रस्तुत गरिएको एक लिङ्ग हो। लिङ्ग हिन्दु देवता शिवको एक निराकार प्रतिनिधित्व हो। मुखलिङ्गहरू ढुङ्गाबाट बनाइएका वा धातुको खोलबाट पनि बनाइएका हुन्छन् जसले सामान्य लिङ्गलाई ढाक्ने गर्दछ।

मुखलिङ्गमा सामान्यतया एक, चार वा पाँचवटा अनुहारहरू हुन्छन्। चारवटा अनुहार भएका मुखलिङ्गहरूको माथिल्लो भागमा एउटा अदृश्य पाँचौँ अनुहार रहेको मानिन्छ। चार र पाँच-मुखी मुखलिङ्गहरूले शिवका पाँच पक्षहरूलाई प्रतिनिधित्व गर्दछन्, जुन शास्त्रीय तत्वहरू र मुख्य दिशासँग पनि सम्बन्धित छन्।

शिवको निराकार पक्षलाई निस्कल (अभौतिक) को रूपमा वर्गीकृत गरिएको छ भने मुखलिङ्गहरूलाई सकल निस्कल (भौतिक-अभौतिक) को रूपमा वर्गीकृत गरिएको छ।

ग्रन्थहरूमा शिला मुखलिङ्गको प्रतिमाशास्त्र

मुखलिङ्गको प्रतिमाशास्त्र र निर्माणको विधि आगम र तन्त्रहरूमा निर्देशित गरिएको छ। यी कुँदिएका लिङ्गहरू 'मानुष-लिङ्ग' (मानव-निर्मित लिङ्ग) को वर्गीकरण अन्तर्गत पर्दछन्, जबकि अर्को श्रेणीमा स्वयम्भू वा प्राकृतिक रूपमा उत्पत्ति भएका लिङ्गहरू पर्दछन्। एउटा 'मानुष-लिङ्ग' का तीन भागहरू हुन्छन्: 'ब्रह्म-भाग', लिङ्गको सबैभन्दा तल्लो भाग जुन वर्गाकार आधार हो; 'विष्णु-भाग', लिङ्गको बीचको खण्ड जसमा जलहरी वा 'पीठ' हुन्छ र 'रुद्र-भाग', बीचको स्तम्भको सबैभन्दा माथिल्लो गोलाकार टुप्पो भएको भाग। मुखलिङ्ग 'सर्वसम' (सबै समान) हुनुपर्छ, जहाँ यी तीनै भागहरू बराबर हुन्छन्। सबैभन्दा माथिल्लो 'रुद्र-भाग' वा 'पूजा-भाग' मा एउटादेखि बढीमा पाँचवटा अनुहारहरू कुँद्न सकिन्छ। यदि मन्दिरको गर्भगृहमा एउटा मात्र ढोका छ भने, लिङ्गको अगाडिपट्टि (पूर्व दिशामा) ढोकातर्फ फर्किएको एउटा मात्र अनुहार हुनुपर्छ। यदि दुईवटा ढोका भएमा, पूर्व र पश्चिमका ढोकातर्फ फर्किएका अगाडि र पछाडि गरी दुईवटा अनुहार हुनुपर्छ। तीनवटा ढोका भएको अवस्थामा, पश्चिम दिशा बाहेक अन्य दिशामा गरी लिङ्गका तीनवटा अनुहार हुनुपर्छ। जब मन्दिरमा चारवटा ढोका हुन्छन्, लिङ्गमा चार वा पाँचवटा अनुहार हुन सक्छन्। चारवटा अनुहारहरू चार मुख्य दिशाका ढोकाहरू तर्फ फर्किएको हुनुपर्छ; यसका साथै यदि पाँचौँ अनुहार छ भने, त्यो माथिल्लो भागमा कुँदिएको र अगाडि पूर्वतर्फ फर्किएको हुनुपर्छ। जब मुखलिङ्ग चार-मुखी हुन्छ, केवल अनुहारको सट्टा देवताहरूको अर्ध-शरीर चारैतिर कुँदिन्छ; जसमा प्रत्येकका दुईवटा हातहरू हुन्छन्।

शिला मुखलिङ्गहरू केवल केन्द्रीय स्तम्भको रूपमा मात्र देखाइन सक्छन् वा यो पूर्ण संरचनाको अंश हुन सक्छन्। मुखलिङ्गको स्तम्भलाई 'पीठ' (आधार) मा जडान गरिएको हुन्छ जसले स्त्री शक्तिको प्रतीक योनीलाई जनाउँदछ।

धातुको खोलका रूपमा मुखलिङ्ग

एक-मुखी मुखलिङ्ग, महाराष्ट्र

पाँच-मुखी मुखलिङ्ग, हिमाचल प्रदेश

सामान्य लिङ्गलाई शिवको टाउकोको आकारमा कुँदिएको धातुको (सामान्यतया सुनको) आवरण वा 'कवच' ले ढाकेर मुखलिङ्गमा परिवर्तन गर्न सकिन्छ। यसको निधारमा शिवको तेस्रो आँखा, टाउकोमा अर्धचन्द्र र मुकुट देखाइएको हुन्छ। यो आवरण वा खोललाई 'कोश' वा 'लिङ्ग-कोश' पनि भनिन्छ र यो धातुका मिश्रित वस्तुहरू, सुन, चाँदी वा तामाबाट बनेको हुन सक्छ। आवरणको अर्को रूप गोलाकार टुप्पो भएको लिङ्गकै आकारमा कुँदिएको हुन्छ, जसको चारै दिशामा चारवटा अनुहारहरू बनाइएका हुन्छन्।

बाह्य कडीहरू

• मुखलिङ्गहरू सम्बन्धि अनलाइन प्रदर्शनी