मुद्रा (भावभङ्गी)

कृपया मुद्रासँग भ्रमित नहुनुहोस्।

१०औँ शताब्दीको चोल राजवंश को नटराज (शिव) को कांस्य मूर्ति, जसमा विभिन्न मुद्राहरू देखाइएको छ।

गया जिल्लाको लगभग अन्दाजी ८५० को शाक्यमुनि बुद्धको मूर्ति, जसले भूमिस्पर्श वा "पृथ्वी साक्षी" मुद्रा बनाएको छ।

विभिन्न मुद्राहरू देखाइएको १२औँ शताब्दीको जापानी चित्र।

मुद्रा (/muˈdrɑː/ ( ); संस्कृत: मुद्रा, "छाप", "चिन्ह" वा "भावभङ्गी"; तिब्बती: ཕྱག་རྒྱ་) हिन्दु, जैन र बौद्ध धर्ममा एक प्रतीकात्मक वा अनुष्ठानिक इसारा वा मुद्रा हो। केही मुद्राहरूमा पूरै शरीर संलग्न भए तापनि अधिकांश मुद्राहरूलाई हात र औँलाहरूद्वारा प्रदर्शन गरिन्छ।

भारतीय धर्महरूको प्रतिमाशास्त्र र आध्यात्मिक अभ्यासमा प्रयोग हुने आध्यात्मिक इसाराका साथै, भारतीय नृत्यका धेरै रूपहरू र योगमा पनि मुद्राको ठूलो महत्त्व रहेको छ। प्रत्येक क्षेत्र (र धर्म) मा प्रयोग हुने मुद्राहरूको दायरा फरक-फरक भए पनि केही मुद्राहरू साझा हुन्छन्। यसका साथै, धेरै बौद्ध मुद्राहरूलाई दक्षिण एसिया बाहिर पनि प्रयोग गरिन्छ भने यी मुद्राहरू अन्य स्थानहरूमा विभिन्न स्थानीय रूपहरूमा विकसित भएका छन्।

हठ योगमा, मुद्राहरूलाई प्राणायाम (योगिक श्वासप्रश्वास अभ्यास) सँग मिलाएर प्रयोग गरिन्छ। सामान्यतया बसेको आसनमा श्वासप्रश्वासमा संलग्न शरीरका विभिन्न भागहरूलाई उत्तेजित गर्न र प्राणको प्रवाहलाई प्रभावित गर्न यी मुद्राहरू गरिन्छ। यो बिन्दु, बोधिसत्व, अमृत वा शरीरको चेतनासँग पनि सम्बन्धित छ। पुराना तान्त्रिक मुद्राहरूको विपरित, हठ योगका मुद्राहरू सामान्यतया आन्तरिक क्रियाहरू हुन् जसमा पानीपेट, घाँटी, आँखा, जिब्रो, मलद्वार, जननेन्द्रिय र शरीरका अन्य भागहरू संलग्न हुन्छन्। यस्ता विविध मुद्राहरूका उदाहरणहरूमा मूल बन्ध, महामुद्रा, विपरित करणी, खेचरी मुद्रा र वज्रोली मुद्रा पर्दछन्। यी मुद्राहरूको सङ्ख्या अमृतसिद्धि मा ३ बाट बढेर घेरण्ड संहिता मा २५ सम्म पुगेको छ, जबकि हठयोग प्रदीपिका मा १० वटा शास्त्रीय मुद्राहरूको वर्णन गरिएको छ।

मुद्राको प्रयोग भारतीय उपमहाद्वीपको हिन्दु र बौद्ध कलाको मूर्तिविद्यामा गरिन्छ र नाट्यशास्त्र जस्ता शास्त्रहरूमा यसको वर्णन गरिएको छ। नाट्यशास्त्रले २४ वटा असंयुत ("छुटिएका", अर्थात् एक हातले गरिने) र १३ वटा संयुत ("जोडिएका", अर्थात् दुवै हातले गरिने) मुद्राहरूको सूची दिएको छ। मुद्राका स्थानहरू सामान्यतया हात र औँलाहरू दुवैद्वारा बनाइन्छ। आसन ("बस्ने मुद्राहरू") सँगै, यिनीहरूलाई हिन्दु धर्मको ध्यानमा स्थिर रूपमा र नाट्य अभ्यासमा गतिशील रूपमा प्रयोग गरिन्छ।

हिन्दु र बौद्ध मूर्तिविद्यामा केही मुद्राहरू साझा छन्। लाओस र थाइल्यान्डमा जस्ता केही क्षेत्रहरूमा यी मुद्राहरूलाई लिएर केही भिन्नता भएतापनि यिनीहरूले सम्बन्धित प्रतिमाशास्त्रीय परम्पराहरू साझा गर्दछन्। जामगोन कोन्त्रुलका अनुसार, हेवज्र तन्त्र को उनको भाष्यमा, मानव हड्डीबाट बनेका क्रोधित देवता र डाकिनीहरूका गहनाहरूलाई पनि मुद्रा "छाप" को रूपमा चिनिन्छ।