मुनरो सिद्धान्त

अमेरिकी विस्तारवादबारे लुइस डालरिम्पलद्वारा बनाइएको राजनीतिक कार्टुन; यसमा अंकल स्याम अमेरिकाका महादेशहरूमा फैलँदै उभिएका छन् र “मोन्रो सिद्धान्त १८२४–१९०५” लेखिएको ठूलो लठ्ठी बोकेका छन्। उक्त लठ्ठी सैन्य शक्तिको चिन्ह हो।

मुनरो सिद्धान्त संयुक्त राज्य अमेरिकाको एक वैदेशिक नीति अवधारणा हो, जसले पश्चिमी गोलार्धमा कुनै पनि विदेशी हस्तक्षेपको विरोध गर्दछ। मूलतः युरोपेली उपनिवेशवादसँग सम्बन्धित यस सिद्धान्तअनुसार अमेरिकाका भूभागहरूमा विदेशी शक्तिहरूद्वारा गरिने राजनीतिक हस्तक्षेपलाई संयुक्त राज्य अमेरिकाविरुद्धको सम्भावित शत्रुतापूर्ण कार्य मानिन्छ। यो सिद्धान्तमा केन्द्रीय स्थानमा २०औँ शताब्दीमा अमेरिकी व्यापक रणनीति रहेको थियो।

राष्ट्रपति जेम्स मुनरोले पहिलो पटक सन् १८२३ डिसेम्बर २ मा काँग्रेससमक्ष प्रस्तुत गरिएको आफ्नो सातौँ वार्षिक स्टेट अफ द युनियन सम्बोधनका क्रममा यो सिद्धान्त प्रस्तुत गरेका थिए (यद्यपि सन् १८५० सम्म यसलाई उनको नामबाट चिनिने गर्दथ्यो)। त्यस समयमा अमेरिकाका प्रायः सबै स्पेनी उपनिवेशहरूले स्वतन्त्रता प्राप्त गरिसकेका वा स्वतन्त्रताका नजिक थिए। मुनरोले नयाँ विश्व र पुरानो विश्व अलग–अलग प्रभाव क्षेत्रका रूपमा रहनुपर्ने दाबी गरेका थिए, र त्यसैले उक्त क्षेत्रमा युरोपेली शक्तिहरूद्वारा कुनै पनि सार्वभौम राज्यलाई नियन्त्रण गर्ने वा प्रभाव पार्ने थप प्रयासलाई संयुक्त राज्य अमेरिकाको सुरक्षामाथिको खतरा मानिने बताए। यसको बदलामा, संयुक्त राज्य अमेरिकाले युरोपका विद्यमान उपनिवेशहरूलाई मान्यता दिने र तिनमा हस्तक्षेप नगर्ने, साथै युरोपेली देशहरूको आन्तरिक मामिलामा हस्तक्षेप नगर्ने प्रतिबद्धता व्यक्त गरेको थियो।

सिद्धान्त घोषणा गरिएको समयमा संयुक्त राज्य अमेरिकासँग विश्वासयोग्य नौसेना र बलियो स्थलसेनाको अभावमा उपनिवेशवादी शक्तिहरूले यसलाई प्रायः बेवास्ता गरेका थिए। यद्यपि संयुक्त अधिराज्यले आफ्नो प्याक्स ब्रिटानिका नीतिलाई कार्यान्वयन गर्ने अवसरका रूपमा प्रयोग गर्दै आंशिक रूपमा यसलाई सफलतापूर्वक लागू गर्‍यो। तर १९औँ शताब्दीभरि यस सिद्धान्तलाई विशेषगरी मेक्सिकोमा भएको दोस्रो फ्रान्सेली हस्तक्षेपका क्रममा लगायत पटक–पटक बेवास्ता गरिएको थियो। २०औँ शताब्दीको सुरुवातसम्म आइपुग्दा संयुक्त राज्य अमेरिका स्वयं यस सिद्धान्तलाई प्रभावकारी रूपमा लागू गर्न सक्षम भयो र यो अमेरिकी वैदेशिक नीतिको एक निर्णायक मोड तथा सबैभन्दा दीर्घकालीन आधारभूत सिद्धान्तहरूमध्ये एकका रूपमा मानिन थाल्यो। यस सिद्धान्तलाई युलिसिस एस. ग्रान्ट, थियोडोर रूजवेल्ट, जोन एफ. केनेडी, रोनाल्ड रेगन लगायत धेरै अमेरिकी नेताहरू तथा राष्ट्रपतिहरूले उल्लेख गरेका थिए र २०२० को दशकमा डोनाल्ड ट्रम्पद्वारा यसको महत्वपूर्ण रूपमा पुनःव्याख्या गर्दै आएको छ।

सन् १८९८ पछि मुनरो सिद्धान्तलाई वकिलहरू र बौद्धिकहरूले बहुपक्षीयता र अहस्तक्षेपवादको प्रवर्द्धन गर्ने अवधारणाका रूपमा पुनःव्याख्या गरेका थिए। सन् १९३३ मा राष्ट्रपति फ्रान्कलिन डी. रूजवेल्टको कार्यकालमा, अमेरिकी राष्ट्र संगठनको सह–स्थापनामार्फत संयुक्त राज्य अमेरिकाले यस नयाँ व्याख्यालाई पुनः पुष्टि गर्‍यो। २१औँ शताब्दीमा पनि यो सिद्धान्त कहिले निन्दित, कहिले पुनःस्थापित, त कहिले पुनःव्याख्या हुँदै आएको छ। सन् २०२५ मा संयुक्त राज्य अमेरिकाले भेनेजुएलामा आक्रमण गर्न डोनाल्ड ट्रम्पले मुनरो सिद्धान्तको प्रयोग गरेको थियो।