मेनका

मेनका
मेनकाले विश्वामित्र लाई मोहति पार्दै, राजा रवि वर्माद्वारा कोरिएको चित्र
आबद्ध	अप्सरा
वासस्थान	अमरावती, स्वर्ग
लिङ्ग	महिला
वंशावली
अभिभावकहरू	ब्रह्मा (सर्जक)
सन्तानहरू	शकुन्तला (छोरी, विश्वामित्रबाट) प्रमद्वार (छोरी, विश्ववासुबाट)

मेनका हिन्दु पौराणिक कथामा एक प्रमुख अप्सरा हुन्, जसलाई देवताहरूका राजा इन्द्रको दरबारमा सबैभन्दा सुन्दर नर्तकहरू मध्ये एकको रूपमा मनाइन्छ। उनलाई प्रायः एक आदर्श मोहक महिलाको रूपमा चित्रण गरिन्छ, जसलाई देवताहरूले प्रायः बढ्दो आध्यात्मिक शक्तिले आकाशीय व्यवस्थालाई खतरामा पार्ने ऋषिहरूको तपस्यालाई बाधा पुर्‍याउन पठाउँछन्।

विभिन्न हिन्दु ग्रन्थहरू र शास्त्रीय संस्कृत साहित्यमा उल्लेख गरिएको कथा, ऋषि विश्वामित्रको प्रलोभनमा उनको भूमिकाको लागि मेनका सबैभन्दा बढी परिचित छिन्। यस घटनामा, विश्वामित्रको तपस्वी शक्तिबाट डराएर देवताहरूले मेनकालाई उनलाई प्रलोभनमा पार्न पठाउँछन्। आफ्नो सुन्दरता र आकर्षणले, उनी उनलाई मोहित पार्न सफल हुन्छिन्, अस्थायी रूपमा उनको आध्यात्मिक मार्गबाट ​​विचलित गर्छिन्। यस मिलनबाट, मेनका शास्त्रीय साहित्यकी एक प्रसिद्ध नायिका शकुन्तलाकी आमा बन्छिन्।

शाब्दिक अर्थ

'मेनका' नामलाई विभिन्न दृष्टिकोणबाट व्याख्या गरिएको छ। एउटा व्याख्या अनुसार यो शब्दलाई 'मे' ( मापन वा तुलना गर्नु) र 'का' ("होइन" को अर्थ लाग्ने कण) मा विभाजन गर्न सकिन्छ। यसको अर्थ हुन्छ "अतुलनीय" वा "अद्वितीय"। यो अर्थ सम्भवतः उनको असाधारण र बेजोड सुन्दरताको सन्दर्भमा प्रयोग गरिएको हो। अर्को एउटा व्याख्याले यसलाई 'मि-नाक' बाट आएको मान्दछ।

यसको अर्को वैकल्पिक व्याख्या अनुसार यो नाम 'मेना' र 'का' मिलेर बनेको हो। 'मेना' शब्द एक स्त्रीलिङ्गी संज्ञा हो जसको अर्थ सामान्यतया "स्त्री" वा "महिला" भन्ने हुन्छ। ऋग्वेदका अनुसार यसले कुनै पनि प्राणीको पोथी जातिलाई समेत बुझाउँछ। कतिपय विद्वानहरूले 'मेना' शब्दलाई 'पूर्व-आर्यन' शब्दको रूपमा पनि लिने गर्दछन्।

पौराणिक कथा र साहित्यिक विवरणहरू

वेद

'मेनका' (वा 'मेना') नाम वैदिक साहित्यको सबैभन्दा पुरानो ग्रन्थ ऋग्वेदका साथै ब्राह्मण ग्रन्थहरूमा पनि उल्लेख गरिएको पाइन्छ। तर, यी सन्दर्भहरूमा मेनकालाई एक 'अप्सरा' को रूपमा चिनिएको छैन; बरु उनलाई वृषणाश्व नामक राजाकी छोरीको रूपमा उल्लेख गरिएको छ। यद्यपि वैदिक साहित्यमा अप्सराहरूको अस्तित्व प्रमाणित छ, तर यी प्रारम्भिक ग्रन्थहरूमा मेनकासँग जोडिएको कुनै पनि पौराणिक कथा पाइँदैन। साथै, त्यहाँ उनलाई ऋषि विश्वामित्रसँग पनि जोडिएको छैन। मेनका नामकी अप्सराको सबैभन्दा पुरानो उल्लेख यजुर्वेदको 'वाजसनेयी संहिता'मा मात्र भेटिन्छ।

रामायण

१६औँ शताब्दीमा विश्वामित्रसँग मेनकाको चित्रण गरिएको

रामायण (ईसापूर्व ७०० – ईसा सं ४००) मा मेनकाले विश्वामित्रलाई मोहित पारेको वृत्तान्त पाइन्छ। विद्वान अधीश साठ्येका अनुसार, यो कथा महाभारतमा पाइने अझ विस्तृत र प्रसिद्ध संस्करणभन्दा पनि पुरानो हो। रामायणको 'बालकाण्ड' (१.६२) मा वर्णित यस कथा अनुसार, मेनकाको आगमन विश्वामित्रको आध्यात्मिक शक्तिको प्रारम्भिक खोजीका क्रममा हुन्छ। विश्वामित्रले 'ऋषि'को उपाधि पाइसकेका हुन्छन्, तर उनी अझ उच्च आध्यात्मिक स्तर अर्थात् 'ब्रह्मर्षि' पद प्राप्त गर्न कठोर तपस्यामा लीन हुन्छन्। यसै समयमा, मेनका पुष्कर तालको जलमा स्नान गर्न स्वर्गबाट धर्तीमा ओर्लिन्छिन्। विश्वामित्रले उनलाई देख्छन् र पहिलो नजरमै प्रेममा पर्छन्। उनले मेनकालाई आफूसँगै बस्न निमन्त्रणा दिन्छन्, जसलाई मेनकाले स्वीकार गर्छिन्। उनीहरू एकान्तमा सँगै बस्न थाल्छन्। उनीहरूको यो साथ १० वर्षसम्म रहन्छ, जसको दौरान विश्वामित्रले आफ्नो तपस्या पूर्ण रूपमा त्यागिदिन्छन्। अन्ततः, उनलाई आफ्नो आध्यात्मिक प्रगतिमा अवरोध आएको महसुस हुन्छ, जसलाई उनले देवताहरूको एउटा षड्यन्त्रको रूपमा बुझ्छन्। लज्जा र क्रोधले भरिए पनि, उनले मेनकालाई विनम्रतापूर्वक विदा गर्छन् र पुनः आफ्नो कठिन तपस्याको मार्गमा लाग्छन्।

वाल्मीकि रामायणका केही उत्तरी र पूर्वीय अंशहरूमा, मेनकालाई महाकाव्यकी केन्द्रीय नायिका सीताको जन्मसँग वैकल्पिक विवरणमा जोडिएको छ। राजा जनकले एक अनुष्ठानको क्रममा खेत जोत्दै गर्दा, उनले माथि हेर्छन् र मेनकालाई आकाशबाट गुज्रिरहेको देख्छन्। उनको अलौकिक सौन्दर्यबाट मुग्ध भई जनकले मनमनै आफूलाई पनि उनी जस्तै सुन्दरी छोरी प्राप्त होस् भन्ने इच्छा व्यक्त गर्छन्। जनकको यो इच्छाको बदलामा, एउटा आकाशवाणी (दैवी आवाज) गुन्जिन्छ र उनले भर्खरै फेला पार्न लागेको शिशु उनकै सन्तान भएको भनिन्छ। यस कथाका अन्य विभिन्न रूपहरू पनि अस्तित्वमा छन्।

बाह्य कडीहरू

• विकिकथनमा मेनका सम्बन्धित भनाइहरू रहेका छन्
• मेनकासँग सम्बन्धित चित्र तथा श्रव्यदृश्यहरू विकिमिडिया कमन्समा रहेको छ।