योगी
योगी योगका एक अभ्यासकर्ता हुन्,[१] जसमा भारतीय धर्महरूका सन्न्यासी वा ध्यानका अभ्यासकर्ताहरू समावेश गरिन्छ।[२] यसको स्त्रीलिङ्गी रूप योगिनी हो। १२औँ शताब्दी देखि योगी शब्दले हिन्दु धर्मको नाथ र सिद्ध परम्पराका सदस्यहरूलाई पनि जनाउँदै आएको छ भने [३] हिन्दु, बौद्ध तथा जैनमा तन्त्रका अभ्यासकर्ताहरूलाई पनि योगी भनिन्छ।[४][५] हिन्दु पौराणिक कथामा, भगवान् शिव र देवी पार्वतीलाई एक प्रतीकात्मक योगी–योगिनी जोडीको रूपमा चित्रण गरिएको छ।[६]
शास्त्रीय संस्कृतमा, योगी शब्द 'योगिन्' बाट आएको हो, जसले योगको अभ्यासकर्तालाई बुझाउँछ। प्राविधिक रूपमा योगी पुरुषका लागि र योगिनी महिला अभ्यासकर्ताका लागि प्रयोग गरिने शब्द हो।[४] यी दुई शब्दहरू आज पनि सोही अर्थमा प्रयोग गरिन्छ, तर योगी शब्दलाई कुनै पनि धर्म वा आध्यात्मिक पद्धतिका महिला र पुरुष दुवै अभ्यासकर्ताहरूलाई बुझाउन सामान्य अर्थमा पनि प्रयोग गरिन्छ। योगिनी शब्द दिव्य देवीहरू र प्रबुद्ध माताहरूका लागि पनि प्रयोग गरिन्छ, जसलाई देवीका विभिन्न पक्षका रूपमा पूजा गरिन्छ।[७] योगीलाई सन्यासी वा अत्यधिक आत्म-यातना दिने व्यक्तिसँग झुक्किनु हुँदैन।[२]:297
हिन्दु धर्म
[सम्पादन]हिन्दु धर्ममा योगी शब्दले योगको अनुयायीलाई बुझाउँछ।[१]
शास्त्रीय सन्दर्भहरू
[सम्पादन]योगीहरू र उनीहरूको आध्यात्मिक परम्पराको प्रारम्भिक प्रमाण, कारेल वर्नरका अनुसार,[८] ऋग्वेदको केशिन् सुक्त १०.१३६ मा पाइन्छ,[note १] यद्यपि त्यहाँ रुद्रको शब्दावली प्रयोग गरिएको छ जो पछि हिन्दु धर्ममा योगको भगवानका रूपमा पुजिने शिवमा विकसित भएको हो।[८] हिन्दु धर्मग्रन्थ ऋग्वेदले योगीहरूका लागि प्रशंसाका शब्दहरू प्रयोग गरेको छ जसलाई यसले 'केशिन्' भनी सम्बोधन गर्दछ र उनीहरूलाई निम्न रूपमा वर्णन गर्दछ (संक्षिप्त):[८]
आफूभित्र अग्नि र विष, स्वर्ग र पृथ्वी धारण गर्ने; उत्साह र रचनात्मकतादेखि निराशा र पीडासम्म, आध्यात्मिक आनन्दको उचाइदेखि पृथ्वीको कठोर श्रमको भारीपनसम्म फैलिएका। यो सामान्यतया मानिसको हकमा र विशेषगरी [वैदिक] केशिन्को हकमा सत्य हो, तर पछिल्लाले यी विपरीत शक्तिहरूलाई वशमा पारेर रूपान्तरण गरेका छन् र उनी सिद्ध आध्यात्मिकताको मूर्त रूप हुन्। उनी स्वयम् प्रकाश र ज्ञान हुन् भनिन्छ। केशिन् सामान्य परम्परागत जीवन बाँच्दैनन्। उनको कपाल र दाह्री लामो हुन्छ, उनी लामो समयसम्म तल्लीन भएर चिन्तन र ध्यानमा बिताउँछन् र त्यसैले उनलाई "मुनि" भनिन्छ। उनीहरू हावामा फर्फराउने पहेँलो रङ्गका झुत्रा लुगाहरू लगाउँछन्, वा सायद उनीहरू निर्वस्त्र रहन्छन्, केवल भारतीय माटोको पहेँलो धुलो ओढेका हुन्छन्। तर उनीहरूको व्यक्तित्व पृथ्वीमा बाँधिएको हुँदैन, किनकि जब देवताहरू उनीहरूभित्र प्रवेश गर्छन्, उनीहरू रहस्यमय हावाको मार्ग पछ्याउँछन्। उनी विचारहरूमा हराएको व्यक्ति हुन्: उनी कतै टाढा छन्।
— कारेल वर्नर (१९७७), [८]
'योगिन्' शब्द कात्यायन श्रौत-सूत्र र मैत्री उपनिषद्को अध्याय ६ मा देखा पर्दछ, जहाँ यसको निहित सन्दर्भ र अर्थ "योग पद्धतिको अनुयायी, एक चिन्तनशील सन्त" भन्ने हुन्छ।[९]
यो शब्द कहिलेकाहीँ नाथ परम्परासँग सम्बन्धित व्यक्तिलाई पनि बुझाउन प्रयोग गरिन्छ।[३] उनीहरू सामान्यतया शैव परम्पराका हुन्छन्, तर केही नाथहरू वैष्णव परम्पराका पनि हुन्छन्। डेभिड लोरेन्जेनका अनुसार, दुवै अवस्थामा उनीहरू योगको अभ्यास गर्छन् र उनीहरूका मुख्य देवता प्रायः निर्गुण हुन्छन् अर्थात् रूपरहित र अर्ध-अद्वैतवादी देवता, जो मध्ययुगीन कालमा हिन्दु धर्मको अद्वैत वेदान्त सम्प्रदाय, बौद्ध धर्मको मध्यमक सम्प्रदाय, साथै तन्त्र र योग अभ्यासहरूबाट प्रभावित थिए।[१०][११]
योग-भाष्य (सन् ४००),[१२] जुन योग-सूत्रको सबैभन्दा पुरानो उपलब्ध व्याख्या हो, त्यसले योगीहरूको निम्न चार प्रकारको वर्गीकरण प्रस्तुत गर्दछ:[१३][१४]
प्रथम-कल्पित: यो प्रारम्भिक वा नवसिखु अवस्था हो। यस चरणमा साधक भर्खरै अभ्यासमा प्रवेश गरेको हुन्छ र उसमा आध्यात्मिक प्रकाशको उदय हुन थालेको हुन्छ। यसलाई भक्तिपूर्ण र प्रयोगात्मक चरण मानिन्छ।
मधु-भूमिक: यो दोस्रो अवस्था हो जहाँ साधकले बिना कुनै ठूलो प्रयास आध्यात्मिक आनन्दको अनुभव गर्न थाल्छ। यस चरणमा ऋतम्भरा प्रज्ञा (सत्य धारण गर्ने बुद्धि) को प्राप्ति हुन्छ, जसलाई 'मधु' (मह जस्तै मिठो) भनिएको छ।
प्रज्ञा-ज्योति: यो उन्नत अभ्यासकर्ताको अवस्था हो। यस चरणमा साधकले आध्यात्मिक अवधारणाहरू र तत्वहरूमाथि पूर्ण विजय प्राप्त गरिसकेको हुन्छ। उसको ज्ञानको ज्योति स्थिर र अटल हुन्छ।
अतिक्रान्त-भावनीय: यो अन्तिम र सर्वोच्च अवस्था हो। यस चरणमा साधकले ती सबै कुराहरू प्राप्त गरिसकेको हुन्छ जुन शिक्षा वा अभ्यासद्वारा प्राप्त गर्न सकिन्छ। उनीहरू सिद्ध भइसकेका हुन्छन् र आफ्नो व्यक्तिगत मार्गबाट अन्तिम अन्तर्दृष्टि वा कैवल्यतर्फ अग्रसर हुन्छन्।
टिप्पणीहरू
[सम्पादन]- ↑ संस्कृत मूल: (केशिन् सुक्तको विकिस्रोत); ऋग्वेद १०.१३६, दोस्रो सहस्राब्दी ईसा पूर्व
सन्दर्भ सामग्रीहरू
[सम्पादन]- 1 2 White 2012, पृष्ठ 8.
- 1 2 A. K. Banerjea (2014), Philosophy of Gorakhnath with Goraksha-Vacana-Sangraha, Motilal Banarsidass, आइएसबिएन ९७८-८१२०८०५३४७, pp. xxiii, 297–299, 331
- 1 2 White 2012, पृष्ठ 8-9.
- 1 2 Rita Gross (1993), Buddhism After Patriarchy, SUNY Press, आइएसबिएन ९७८-०७९१४१४०३३, pages 85–88
- ↑ David Gordon White (2013), Tantra in Practice, Motilal Banarsidass, आइएसबिएन ९७८-८१२०८१७७८४, pp. xiii–xv
- ↑ Stella Kramrisch (1994), The Presence of Siva, Princeton University Press, आइएसबिएन ९७८-०६९१०१९३०७, pp. 305–309, 356
- ↑ Vidya Dehejia and Thomas B. Coburn (1999), Devi: The Great Goddess, Smithsonian Institution, आइएसबिएन ९७८-३७९१३२१२९५, p. 386
- 1 2 3 4 Werner, Karel (१९७७), "Yoga and the Ṛg Veda: An Interpretation of the Keśin Hymn (RV 10, 136)", Religious Studies 13 (3): 289–302, डिओआई:10.1017/S0034412500010076, "The Yogis of Vedic times left little evidence of their existence, practices and achievements. And such evidence as has survived in the Vedas is scanty and indirect. Nevertheless, the existence of accomplished Yogis in Vedic times cannot be doubted."
- ↑ yogin अभिलेखिकरण ७ जुन २०१९ वेब्याक मेसिन, Monier Williams Sanskrit-English Dictionary (2008 revision), Cologne Digital Sanskrit Lexicon, Germany
- ↑ David Lorenzen (2004), Religious Movements in South Asia, 600–1800, Oxford University Press, आइएसबिएन ९७८-०१९५६६४४८५, pp. 310–311
- ↑ David N. Lorenzen and Adrián Muñoz (2012), Yogi Heroes and Poets: Histories and Legends of the Naths, SUNY Press, आइएसबिएन ९७८-१४३८४३८९००, pp. 24–25
- ↑ Rosen 2012, पृष्ठ 72.
- ↑ Feuerstein 2000, पृष्ठ 343.
- ↑ SH Aranya (1983), Yoga Philosophy of Patanjali, SUNY Press, आइएसबिएन ९७८-०८७३९५७२८१, pp. 334–337