रक्तबीज

रक्तबीज
दुर्गाले रक्तबीजलाई आक्रमण गर्दै र कालीले उनको पोखिएको रगत पिउँदै।
आबद्ध	असुर
पूर्ववर्ती	रम्भ
धर्मग्रन्थहरू	पुराण
वंशावली
भाइबहिनीहरू	महिषासुर

रक्तबीज (संस्कृत: रक्तबीज, शाअ 'रगतको बीउ', हिन्दु धर्मका एक असुर हुन्। पुराणहरूका अनुसार, उनले शुम्भ र निशुम्भसँग मिलेर देवी काली र चण्डी (दुबै दुर्गाका रूप) विरुद्ध युद्ध लडेका थिए। रक्तबीजले शिवबाट एउटा वरदान प्राप्त गरेका थिए, जसअनुसार यदि उनको शरीरबाट रगतको एक थोपा पनि युद्धभूमिमा खस्यो भने, सोही रगतबाट धेरै रक्तबीजहरू उत्पन्न भएर शत्रुसँग लड्नेछन्। ती प्रत्येक रक्तबीजहरू शक्ति, रूप र हतियारका मामलामा अरू जस्तै हुनेछन्।

दुर्गा रक्तबीजको सेनासँग लड्दै।

पौराणिक कथा

रक्तबीज असुरहरूका माझमा एक साधारण योद्धाका साथसाथै एक असाधारण शक्ति र चलाखी भएका दानव थिए। देवताहरूलाई पदच्युत गर्ने र स्वर्गमाथि आफ्नो आधिपत्य जमाउने इच्छाका साथ जन्मिएका उनमा एउटा अद्वितीय र भयानक क्षमता थियो। अन्य दानवहरू जस्तो, जसलाई केवल शारीरिक बलले परास्त गर्न सकिन्थ्यो, उनको अस्तित्व नै उनलाई लगभग अपराजित बनाउने खालको थियो। उनको शरीरबाट खसेको प्रत्येक थोपा रगतबाट उस्तै आकार र शक्तिको अर्को दानव जन्मन्थ्यो। यसको अर्थ थियो, उनले जति धेरै चोट सहन्थे, उनको उपस्थिति त्यति नै गुणाले वृद्धि हुन्थ्यो।

यस शक्तिले गर्दा उनलाई मार्न असम्भव जस्तै बनाइदिएको थियो, किनकि उनलाई हानि गर्ने कुनै पनि प्रयासले स्थिति झन् भयावह बनाउँथ्यो। प्रत्येक युद्धसँगै उनको सेना ठूलो हुँदै जान्छ र यसकारण देवताहरूका लागि उनलाई रोक्न असम्भव बन्न पुग्छ। यस खतराको गम्भीरतालाई महसुस गर्दै देवताहरूले आफूलाई एउटा हताशपूर्ण मोडमा पाए। कुनै पनि परम्परागत हतियार वा युद्ध रणनीतिले उनलाई हराउन सक्दैनथ्यो, र चाँडै नै उनीहरूका गढहरू भत्किने अवस्थामा पुग्छन्।

युद्ध

देवी माहात्म्यको आठौँ अध्यायले असुरहरू शुम्भ र निशुम्भ विरुद्धको युद्धको एक भागको रूपमा दुर्गा र रक्तबीजको युद्धको वर्णन गर्दछ जसले देवताहरूलाई स्वर्गबाट वञ्चित गरेका हुन्छन्। धूम्रलोचन र चण्ड र मुण्डको मृत्युपछि शुम्भले रक्तबीजलाई लड्न पठाउँछन्। रक्तबीज घाइते भए, तर उनको रगतको थोपा जमिनमा खस्दा असङ्ख्य अन्य रक्तबीजहरू सिर्जना भए र यसरी दुर्गा र मातृकाहरूले उनीहरूलाई हराउन सङ्घर्ष गर्नुपरेको थियो। दुर्गाले कालीलाई निम्न निर्देशन दिइन्:

हे चामुण्डा! आफ्नो मुख छिटो खोल र मैले हतियारले रक्तबीजलाई प्रहार गर्ने बित्तिकै, तिमीले उसको शरीरबाट रगत निस्कने बित्तिकै त्यसलाई पिउनु। म तुरुन्तै ती रगतबाट जन्मेका दानवहरूलाई तिखो बाण, गदा, तरबार र मुसलले मार्नेछु; र त्यसपछि तिमीले आफ्नो इच्छा अनुसार ती सबैलाई भक्षण गर्न सक्नेछौ। यस क्षेत्रमा तिमीलाई मन लागे जस्तै घुम्न सक्नेछौ। हे विशाल नेत्र भएकी! तिमीले रगतका सबै धाराहरू यसरी पिउनु कि त्यसको एक थोपा पनि उम्किएर जमिनमा नखसोस्।

— देवीभागवत पुराण, पुस्तक ५, अध्याय २९

अन्ततः, असुरबाट बगेको रगतको प्रत्येक थोपा कालीले सेवन गरेपछि, दुर्गा र उनको बञ्चरोद्वारा रक्तबीजको शिर काटिन्छ। प्रचलित लोककथा अनुसार, रक्तबीज र उनको सम्पूर्ण सेनाको विनाश गरेपछि, देवी काली क्रोधमा सबै प्राणीहरूलाई मार्न थाल्छिन् तर भगवान शिवले उनको बाटोमा सुतेर समयमै हस्तक्षेप गर्छन्। शिवको शरीरमा कुल्चिएपछि, काली झस्किन्छिन् र लज्जित भएर आफ्नो जिब्रो निकाल्छिन्। यो दृश्यलाई धेरै हिन्दु चित्रहरूमा चित्रण गरिएको छ। कालीको उत्पत्ति कतैबाट भएको नभई उनी दुर्गाको निधारबाट प्रकट भएको सन्दर्भहरू पनि छन्, किनकि उनीहरू सबै एउटै देवीका विभिन्न रूपहरू हुन्।