रासलीला

१९औँ शताब्दीको राजस्थानको एक चित्रमा कृष्ण र राधा रासलीला नृत्य प्रस्तुत गर्दै

रासलीला जसलाई रास नृत्य पनि भनिन्छ, भागवत पुराण र गीत गोविन्द जस्ता हिन्दु ग्रन्थहरूमा वर्णन गरिएको एक परम्परागत कथाको अंश हो जहाँ कृष्णले राधा र ब्रजका गोपिनीहरूसँग नृत्य गर्छन्। रासलीला भरतनाट्यम, ओडिसी, मणिपुरी रासलीला, कुचिपुडी र कथक लगायतका अन्य भारतीय शास्त्रीय नृत्यहरूका लागि पनि एक लोकप्रिय विषय बनेको छ।

कथक र मणिपुरी जस्ता भारतीय शास्त्रीय नृत्यहरू ब्रजको रासलीलाबाट नै विकसित भएका हुन्। नटवरी नृत्य को रूपमा समेत चिनिने कथकलाई सन् १९६० को दशकमा कथक नर्तकी उमा शर्माले पुनर्जीवित गराएकी थिइन्।

व्युत्पत्ति

रासलीला शब्द संस्कृतका दुई शब्दहरू रस र लीला बाट बनेको हो। यहाँ रस को अर्थ "अमृत", "भाव" वा "मधुर स्वाद" हुन्छ भने लीला को अर्थ "कार्य", "खेल" वा "नृत्य" हुन्छ। यसरी, यसलाई व्यापक रूपमा "दिव्य प्रेमको नृत्य" वा "कृष्णको मधुर लीला" को रूपमा परिभाषित गरिएको छ।

प्रदर्शन

रासलीला कथक, भरतनाट्यम, ओडिसी, मणिपुरी, र कुचिपुडी नृत्य शैलीहरूमा एक लोकप्रिय विषयको रूपमा रहेको छ। मथुरा, उत्तर प्रदेशको वृन्दावन र नाथद्वाराका क्षेत्रहरूमा पुष्टिमार्ग वा वल्लभ सम्प्रदाय र भारतका अन्य विभिन्न सम्प्रदायका अनुयायीहरू माझ रासलीला लोक नाटकको एक लोकप्रिय रूप हो। यो पश्चिम बङ्गालको नदिया जिल्लाको गौडीय वैष्णवधर्ममा पनि देखिन्छ जुन रास उत्सवका लागि परिचित छ। शान्तिपुरको भङ्ग रास यस सहरको मुख्य चाड हो भने नवद्वीपमा शाक्त रास पनि मनाइन्छ।

रासलीलालाई असमको एक राज्य महोत्सवको रूपमा पनि मनाइन्छ जुन सामान्यतया नोभेम्बरको अन्त्य वा डिसेम्बरको सुरुतिर पर्दछ। रास महोत्सवका दौरान, हरेक वर्ष हजारौं भक्तजनहरू असमका पवित्र मन्दिरहरू र सत्रहरूको दर्शन गर्छन्। माजुली, नलबारी र हाउलीको रास महोत्सव विशेष रूपमा उल्लेखनीय छन्।

असममा रासलीलाको समयमा कृष्ण र राधा

मणिपुरी शास्त्रीय भारतीय नृत्य शैलीमा रासलीला

मणिपुरको वैष्णव परम्परामा, रासलीलालाई मणिपुरी शास्त्रीय भारतीय नृत्य भित्र चित्रण गरिन्छ र यो कृष्ण र उनकी दिव्य प्रियसी राधा बीचको प्रेम कथामा आधारित हुन्छ। यस नृत्य शैलीको सुरुवात सन् १७७९ मा भाग्य चन्द्रले गरेका थिए र भारतका केही भागहरूमा अझै पनि हरेक वर्ष कृष्ण जन्माष्टमी मा यो प्रदर्शन गरिन्छ। विभिन्न परम्परा अनुसार, रासलीला केटा र केटीहरू मिलेर वा केटीहरूले मात्र प्रदर्शन गर्ने गर्छन्। यो नृत्य लाठ्ठी समातेर र प्रायः लोक गीत तथा भजनका साथमा प्रस्तुत गरिन्छ।

वृन्दावनका परम्परागत रासलीला प्रदर्शनहरू आध्यात्मिक संसारको अनुभवका रूपमा सम्पूर्ण वैष्णव जगतमा प्रसिद्ध छन्। रासलीला प्रदर्शनको सुरुवात १५औँ शताब्दीको प्रारम्भमा स्वामी श्री उद्धवघमण्ड देवाचार्यले मथुराको वृन्दावनस्थित वंशीवटमा गरेका थिए। उनी निम्बार्क सम्प्रदायका एक प्रमुख सन्त र स्वामी श्री हरिव्यास देवाचार्यका शिष्य थिए। ब्रजको 'वाणी' साहित्य ती गीतहरूको प्रतिलिपि हो जुन स्वामी हरिव्यास देवाचार्य र उनका गुरु स्वामी श्री श्रीभट्टले राधा कृष्णको नित्य लीलाको ध्यान गर्दा सुनेका थिए। यी गीतहरूले राधा कृष्ण, सखीहरू र नित्य वृन्दावन धाम वा निकुञ्ज धामको अनन्त आध्यात्मिक वासस्थानको वर्णन गर्दछन्।

असमको नगाउँ जिल्लामा रास उत्सवका क्रममा अन्य गोपिनीहरूसँगै नृत्य गर्दै राधा र कृष्ण

१६औँ र १७औँ शताब्दीमा महाप्रभु श्री वल्लभाचार्य र विट्ठलनाथले यसलाई अझ बढी लोकप्रिय बनाएपछि यो एक प्रमुख उत्सव बनेको थियो।