रुसी लोककथा

रुसी लोककथा,अर्थात् रुसी जनताका लोक परम्पराहरू, को जरा प्राचीन स्लाभ (Slavs) जातिहरूको 'पेगन' (प्रकृतिपूजक) विश्वासमा गाडिएका प्रचलित लोककथाहरू हुन्। हाल यी परम्पराहरूलाई मुख्य रूपमा रुसी दन्त्यकथाहरूमा देख्न सकिन्छ। रुसी वीरगाथाहरू, जसलाई 'बाइलिनस' (Bylinas) भनिन्छ, स्लाभिक प्रकृतिपूजको एक महत्त्वपूर्ण हिस्सा हुन्। किभन चक्र (Kievan cycle) का सबैभन्दा पुराना बाइलिनसहरू रुसको उत्तरी भाग, विशेष गरी करेलिया (Karelia) मा पाइने गरिएका थिए, जहाँ फिनल्याण्डको राष्ट्रिय महाकाव्य 'कालेभाला' (Kalevala) को पनि ठूलो हिस्सा संकलन गरिएको थियो।

१९ औं शताब्दीको उत्तरार्धबाट रुसी दन्त्यकथाहरू अङ्ग्रेजीमा अनुवाद हुन थालेका थिए। विलियम राल्स्टनको 'रसियन फोक टेल्स' (१८७३) र एडिथ हजेट्सको 'टेल्स एन्ड लिजेन्ड्स फ्रम द ल्यान्ड अफ द जार' (१८९०) यसका सुरुवाती उदाहरण हुन्। धेरै रुसी दन्त्यकथा र बाइलिनसहरूलाई एनिमेसन र फिचर फिल्महरूमा रूपान्तरण गरिएका छन्। प्रसिद्ध निर्देशक अलेक्जान्डर प्तुश्को (इल्या मुरोमेत्स, सादको) र अलेक्जान्डर रोउ (मोरोस्को, वासिलिसा द ब्युटिफुल) ले यी कथाहरूलाई पर्दामा उतारेर लोकप्रियता दिलाएका छन्। प्योत्र यर्शोभ र लियोनिद फिलातोभ जस्ता केही रुसी कविहरूले शास्त्रीय रुसी दन्त्यकथाहरूको चर्चित काव्यिक व्याख्याहरू गरेका छन्। त्यस्तै, प्रसिद्ध कवि अलेक्जेन्डर पुश्किन ले पूर्ण रूपमा मौलिक तर अत्यन्तै लोकप्रिय दन्त्यकथा-कविताहरू सिर्जना गरे, जसलाई आज पनि रुसी साहित्यको अमूल्य सम्पत्ति मानिन्छ।

इतिहास

प्रारम्भिक स्लाभिक समाजको संरचना र विश्वास (सन् ९८७ पूर्व)

प्रारम्भिक स्लाभिक समाज मुख्यतया साना सहरहरूमा आधारित थियो, जसको नेतृत्व कुनै एक व्यक्तिले नभई मानिसहरूको समूहले गर्दथ्यो र यसमा पारिवारिक एकाइलाई उच्च महत्त्व दिइन्थ्यो। आधुनिक पूर्वी युरोपेली देशहरूलाई स्लाभिक जातिहरूको उद्गमस्थल मानिन्छ, जहाँ भोल्गा-द्निपर बेसिनबाट 'पूर्वी स्लाभ', बाल्कन क्षेत्रबाट 'दक्षिण स्लाभ' र सम्भवतः पूर्वी पोल्याण्डबाट 'पश्चिम स्लाभ' संस्कृतिको विकास भएको थियो। ओका नदी स्लाभिक जनजातिहरूको गृहभूमि थियो, जहाँबाट रुसी संस्कृतिको जग बस्यो। यी समुदायहरूमा प्रकृतिको भूमिका अपरिहार्य थियो, जहाँ 'मोइस्ट मदर अर्थ' (ओसिलो धर्ती माता) लाई पूजा गरिन्थ्यो र पछि प्रजननकी देवी 'मोकोश' को उपासना गर्न थालियो। रुसी माटो र जलवायु कृषि कार्यका लागि कठिन भएकाले समाजको सफलता पूर्णतः खेतीपातीको उत्पादकत्वमा निर्भर थियो। त्यसैले उर्वरता र ओसिलोपन उनीहरूका लागि निकै महत्त्वपूर्ण थिए। सुरुवाती स्लाभिक संस्कृतिमा नारी तत्वलाई विशेष स्थान दिइएको भए तापनि क्रिस्चियन धर्मको विस्तारसँगै यो समाज पितृसत्तात्मकतातर्फ ढल्कँदै गयो। साथै, पुर्खाको पूजा र प्रकृति तथा घरका आत्माहरूमा विश्वास (एनिमिज्म) उनीहरूको दैनिक जीवनका अभिन्न पाटो थिए, जसले विगत र भविष्यका पुस्ताहरूलाई जोड्ने काम गर्दथ्यो।

इसाई धर्मको आगमनपछिको रुसी लोक परम्परा (सन् ९८७ देखि १९१७/१९२२ सम्म)

भ्लादिमिर प्रथम (भ्लादिमिर द ग्रेट) ले सन् ९८७ मा इसाई धर्म अँगाले पछि यसलाई 'किभन रस' को राजकीय धर्म घोषित गरियो। यस अघि उनले रुसी जनताका लागि पराई मानिने एक 'पेगन' (प्रकृतिपूजक) देव समूहको उपासनालाई बढावा दिन खोजेका थिए, तर त्यो प्रयास असफल भएको थियो। त्यस क्षेत्रमा इसाई धर्म पहिलेदेखि नै अस्तित्वमा रहेकाले बाह्य पेगन परम्पराको तुलनामा यो सजिलै स्थापित भयो। भ्लादिमिरले पहिले मूर्तिहरू स्थापना गरेका किभ र नोभगोरोड जस्ता सहरहरूबाट पछि ती मूर्तिहरू हटाइए। यद्यपि, बाहिरी रूपमा पेगन विश्वास उन्मूलन गरिए पनि ग्रामीण जीवनका अनुष्ठान, कथा, तन्त्रमन्त्र र अभ्यासहरूमा प्रकृतिको पूजा र पुर्खाको सम्मान कायमै रह्यो। केही पेगन देवता र उपास्य वस्तुहरूलाई त इसाई सन्तहरूको रूपमा समावेश गरियो भने कतिपय पेगन चाडपर्वहरूलाई नयाँ नाम दिएर मनाउन थालियो। उदाहरणका लागि, 'ट्रिनिटी डे' मा युवतीहरूले 'रुसाल्का' भनिने प्राकृतिक आत्माको सम्मान गर्ने र भविष्यवाणी गर्ने कार्य जारी राखे भने 'सेन्ट जोन्स डे' मार्फत वसन्त ऋतुको बिदाइ र स्वागतका विधिहरू गरिए। रुसी संस्कृतिमा पेगन र इसाई विश्वासको यस सह-अस्तित्वलाई 'विश्वासको द्वैधता' (Duality of Belief) भनिन्छ। चर्चले केही पेगन अनुष्ठानहरूलाई इसाईकरण गर्दै स्वीकार गर्यो भने कतिपय अभ्यासहरूलाई पूर्णतया अस्वीकार गर्नुको सट्टा तिनको शक्तिलाई 'सैतान' सँग जोडेर व्याख्या गर्यो।

प्रकार

रुसी लोककथाहरूको अस्तित्व १२ औं शताब्दीभन्दा अघिदेखि नै रहेको प्रमाणहरू भेटिए तापनि चर्चले गैर-इसाई कथाहरूलाई दबाउने प्रयास गरेका कारण प्रारम्भिक सामग्रीहरू धेरै मात्रामा उपलब्ध छैनन्। १२ औं शताब्दीको सुरुवातमै लोककथाहरू सुनाउनु कडा रूपमा निषेध गरिएको थियो र कतिपय अवस्थामा यो नियम उल्लङ्घन गर्नेलाई मृत्यु दण्डसमेत दिइन्थ्यो। १६ औं शताब्दीमा मात्र रुसी लोककथाहरू लिपिबद्ध गर्न सुरु गरियो र सन् १८३८ मा बोगदान ब्रोनिन्सिनको 'रसियन फोक टेल्स' मार्फत पहिलोपटक वास्तविक लोककथाहरूको सँगालो प्रकाशित भयो। २० औं शताब्दीको उत्तरार्ध (सन् १९६० को दशक) मा पुगेपछि मात्र लोककथाको अध्ययनले व्यापक लोकप्रियता पाएको देखिन्छ। युरोपेली लोककथाहरूको वर्गीकरण गर्ने क्रममा फिनल्यान्डका लोकसंस्कृतिविद् एन्टि आर्ने र पछि लेनिनग्रादका प्रोफेसर एन.पी. एन्ड्रेयेभले एउटा महत्त्वपूर्ण प्रणाली विकास गरे, जसले विषयवस्तु र पात्रका आधारमा ९१५ मुख्य प्रकारका लोककथाहरू पहिचान गर्‍यो। यसमध्ये करिब एक तिहाइ (३१७ प्रकार) पूर्वी र पश्चिमी दुवै युरोपमा साझा पाइएका छन् भने बाँकी एक तिहाइ पश्चिमी युरोप र अर्को एक तिहाइ पूर्वी युरोपमा मात्र पाइने विशेष प्रकारका छन्।