वडा (खाना)

वडाई

नरिवलको चटनीसँग परोसिएको मेदु वडा
वैकल्पिक नामहरू	वडा, वडे, वडाई, बारा
परिकार	नास्ता, खाजा
उत्पत्ति स्थान	भारत
क्षेत्र वा राज्य	भारत, श्रीलङ्का, पाकिस्तान, बङ्गलादेश, सिङ्गापुर, मलेसिया, म्यानमार, ट्रिनिडाड र टोबागो, गयाना, सुरिनाम, दक्षिण अफ्रिका मौरिसस, फिजी
समान परिकारहरू	बर्मी फ्रिटर
पाकपुस्तक: वडाई   तस्वीर: वडाई

वडाई भारतको उत्पत्तिस्थल भएको स्वादिलो तारेको खाजाको एक प्रकार हो। वडालाई विभिन्न रूपमा फ्रिटर, कटलेट वा डम्पलिङका रूपमा वर्णन गरिन्छ। वडामा कहिलेकाहीँ तरकारीको भराइ गरिन्छ र परम्परागत रूपमा यसलाई चटनी तथा साम्भरसँग परोसिन्छ।

उत्तर भारत र पाकिस्तानमा भल्ला यस्तै प्रकारको परिकार हो। यो चाट पसल तथा ठेलाहरूमा बिक्री गरिन्छ। यसमा हरियो सिमीको लेदोमा मसला मिसाएर त्यसलाई गहिरो तेलमा तारेर क्रोकेट बनाइन्छ। त्यसपछि यसलाई दही, सोंठको चटनी (सुक्खा अदुवा र इमलीको चटनी) तथा विभिन्न मसलाले सजाएर परोसिन्छ। भल्ला सामान्यतया आलु टिक्कीको विपरीत चिसो अवस्थामा परोसिन्छ।

वडाका विभिन्न प्रकारहरू फरक–फरक सामग्रीबाट बनाइन्छन्। यसमा दलहन (जस्तै, दक्षिण भारतको मेदु वडा) देखि आलु (जस्तै, महाराष्ट्रको बटाटा वडा) सम्मका सामग्री प्रयोग गरिन्छ। यी प्रायः बिहानको खाजा वा हल्का खाजाका रूपमा परोसिन्छन्। साथै, यिनलाई दही वडा, वडा पाव र डबल्स जस्ता अन्य परिकारहरू बनाउन पनि प्रयोग गरिन्छ। यी प्रायः नास्ता वा खाजाको परोसिन्छन्। साथै, यिनलाई दही वडा, वडा पाव र डबल्स जस्ता अन्य परिकारहरू बनाउन पनि प्रयोग गरिन्छ।

इतिहास

के. टी. आचायका अनुसार, वडाइ (वडा) को उल्लेख ईसापूर्व १०० देखि ईस्वी संवत् ३०० सम्मको सङ्गम साहित्यमा पाइन्छ। वडाको एक प्रकारलाई १२औँ शताब्दीमा सोमेश्वर तृतीयद्वारा संकलित संस्कृत विश्वकोश मानसोल्लास मा "वटक" भनेर उल्लेख गरिएको छ। सोमेश्वर तृतीयले हालको कर्नाटक क्षेत्रबाट शासन गरेका थिए। यस विधिमा मुगको दाललाई भिजाएर बोक्रा हटाइन्छ र लेदो बनाएर पिसिन्छ। त्यसपछि उक्त लेदोलाई गोलाकार डल्ला बनाई गहिरो तेलमा तारिन्छ। हालका बिहार र उत्तर प्रदेश राज्यहरूका प्रारम्भिक साहित्यमा पनि बरा (वडा) र मुङ्गौरा (मुगबाट बनाइएको वडा) को उल्लेख पाइन्छ।

उन्नाइसौँ शताब्दीको मध्यदेखि बीसौँ शताब्दीको प्रारम्भसम्म उत्तर प्रदेश र बिहारबाट धेरै आप्रवासीहरू ट्रिनिडाड र टोबागो, गयाना, सुरिनाम, दक्षिण अफ्रिका, मौरिसस र फिजी जस्ता स्थानहरूमा करारबद्ध श्रमिकका रूपमा आप्रवासन गरे। यी देशहरूमा बरा भारतीय खानाको एक महत्त्वपूर्ण हिस्सा बन्यो। ट्रिनिडाड र टोबागोमा बरा त्यहाँको सबैभन्दा प्रसिद्ध सडक परिकारमध्ये एक डबल्सको एउटा प्रमुख अङ्ग बन्यो। डबल्समा दुईवटा बराबीच करीमा पकाइएको चना राखिन्छ र त्यसमा विभिन्न चटनी वा अचार थपिन्छ। धेरै दक्षिण भारतीयहरू पनि यी देशहरूमा आप्रवासन गरे र वडाको आफ्नो संस्करण पनि त्यहाँ पुर्‍याए। उदाहरणका लागि, गयानामा यसलाई उत्तर भारतीय बराबाट छुट्याउन मद्रासी बरा वा वडै भनेर चिनिन्छ।

तयारी

तेलमा गहिरो गरी तारिँदै गरेको मेदु वडा

वडा दलहन, साबुदाना वा आलुबाट बनाउन सकिन्छ। यसमा सामान्यतया प्रयोग गरिने दलहनहरूमा रहर, चना, मास र मुगी पर्छन्। स्वाद र पोषण मूल्य बढाउन तरकारी तथा अन्य सामग्रीहरू पनि थपिन्छन्।

दलहनबाट बनाइने वडाका लागि, दलहन (दाल) लाई पानीमा भिजाएर त्यसपछि पिसेर लेदो बनाइन्छ। त्यस लेदोमा जीराका दाना, प्याज, करीका पात (कहिलेकाहीँ पहिले नै हल्का भुटिएका), नुन, खुर्सानी वा मरिचका दाना जस्ता अन्य सामग्रीहरू मिसाइन्छ। पसलहरूमा ठूलो परिमाणमा बनाउँदा वडालाई फुलिलो बनाउन र किण्वन प्रक्रियामा सुधार ल्याउन प्रायः अदुवा र खाने सोडा पनि मिसाइन्छ। त्यसपछि मिश्रणलाई आकार दिएर गहिरो तेलमा तारिन्छ, जसबाट बाहिरपट्टि कुरकुरे र भित्रपट्टि फुलिलो वडा तयार हुन्छ। कल्मी वडाको तयारीमा तयार भएको वडालाई टुक्रामा काटेर पुनः तारिन्छ।