वधू दहन

वधू दहन भारतीय उपमहाद्वीप र वरपरीको क्षेत्रहरूमा प्रचलित यातना हत्याको एक रूप हो। दाइजोको कारण मृत्युको एक रूपको यसलाई लिने गरिन्छ। यो कुप्रथामा जब कुनै महिलालाई उनको पति वा उनको परिवारले थप दाइजो तिर्न अस्वीकार गरेको कारण हत्या गरिन्छ। पत्नीलाई सामान्यतया मट्टितेल, पेट्रोल, वा अन्य ज्वलनशील तरल पदार्थले छर्किन्छ र आगो लगाइन्छ, जसले गर्दा उनको जलेर मृत्यु हुन्छ। मट्टितेल प्रायः साना पेट्रोल चुल्होको लागि खाना पकाउने इन्धनको रूपमा प्रयोग गरिन्छ, जसमध्ये केही खतरनाक हुन्छन्, त्यसैले यसले अपराध दुर्घटना हो भन्ने दाबीलाई अनुमति दिन्छ। यो भारतमा सबैभन्दा सामान्य छ र कम्तिमा सन् १९९३ देखि त्यहाँ एक प्रमुख समस्याको रूपमा रहेको छ।

सन् २००४ मा, भारतमा वधू दहनलाई एक महत्त्वपूर्ण समस्याको रूपमा मान्यता दिइएको थियो। सन् १९९५ मा, टाइम पत्रिकाले भारतमा दाइजोको कारण मृत्यु सन् १९८० को दशकको सुरुवातमा प्रति वर्ष लगभग ४०० बाट बढेर सन् १९९० को दशकको मध्यसम्ममा प्रति वर्ष लगभग ५,८०० पुगेको जनाएको थियो। भारतीय राष्ट्रिय अपराध रेकर्ड ब्युरोका अनुसार, सन् २००८ मा दाइजो कारण मृत्युका घटनाहरूमा १,९४८ दोषी ठहर र ३,८७६ निर्दोष मुक्त भएका थिए।

इतिहास

दाइजोको कारण मृत्यु

मुख्य लेख: दाइजोको कारण मृत्यु

दाइजोको कारण मृत्यु भनेको दक्षिण एसियाली देशहरू, विशेष गरी भारतमा, युवतीको मृत्यु हो जसको पतिले उनको हत्या गर्छ वा आत्महत्या गर्न बाध्य पार्छ। यो पति वा उसको परिवारले दुलही वा उसको परिवारबाट थप दाइजो उठाउन निरन्तर प्रयास गर्दा हुन्छ। दुलहीलाई जलाउनु दाइजो कारण मृत्युको एक रूप मात्र हो। तेजाब आक्रमण, विषाक्तता र अन्य प्रकारका घातक हिंसाहरू पनि यससँग सम्बन्धित छन्। दाइजो सामान्यतया वर्ग वा सामाजिक आर्थिक स्थितिमा निर्भर हुने भएकोले, महिलाहरू प्रायः आफ्नो भावी पति वा उनका आफन्तहरूको दबाबको शिकार हुन्छन्।

वधू दहनको उत्पत्ति

दक्षिण एसियाली राष्ट्रहरूमा वधू दहन घटना किन भयो र यसको अस्तित्व कसरी व्याप्त छ भन्ने बारेमा कम्तिमा चार दृष्टिकोणहरू छन्, जसलाई अवनिता लखानीले "द एलिफेन्ट इन द रुम इज आउट अफ कन्ट्रोल" शीर्षकको वधू दहन सम्बन्धी आफ्नो रिपोर्टमा विस्तृत रूपमा वर्णन गरेकी छिन्। यी सिद्धान्तहरूले समग्रमा दाइजोको वृद्धिमा योगदान पुर्‍याउने अभ्यासहरूको वर्णन गर्दछ, जसले अन्ततः वधू दहनमा योगदान पुर्‍याउँछ।

सांस्कृतिक रूपमा स्थापित सिद्धान्तहरू मध्ये एकले भारत जस्तो अत्यधिक पितृसत्तात्मक समाजमा, महिलाको भूमिका उनको जन्म हुनुभन्दा पहिले नै परिभाषित गरिन्छ, जसले अन्ततः उनलाई पुरुषहरू भन्दा कम राख्छ भन्ने बारे सुझाव दिन्छ। उनलाई बोझ र "खुवाउने अतिरिक्त मुख"को रूपमा हेरिन्छ, आर्थिक दायित्वको रूपमा उनको स्थितिले यो विचारलाई बढावा दिन्छ। भौतिक सम्पत्ति मानिने पुरुषहरूले महिलाहरूलाई अधीनस्थको रूपमा व्यवहार गर्न सक्छन्। एक पटक महिलाले विवाह गरेपछि, उनी आफ्नो पति र उनको इच्छाप्रति बाँधिन्छिन् किनभने "समाजले आफ्नो पतिको आज्ञाकारितालाई अनिवार्य गर्दछ"।

अर्को सिद्धान्तले उपभोक्तावादले भारत जस्ता देशहरूलाई लोभी बनाएको दाबी गर्दछ। यस कारणले गर्दा, दाइजोलाई उच्च सामाजिक-आर्थिक स्थिति प्राप्त गर्ने माध्यमको रूपमा प्रयोग गरिन्छ। स्थिति निरन्तर प्राप्त हुँदै जाँदा, सामाजिक सिँढीमा माथि चढ्नको लागि दुलही माथि दाइजोको माग बढ्दै जान्छ।

लखानीले ऐतिहासिक रूपमा भन्नुपर्दा, दाइजो प्रथालाई मुस्लिमलाई हिन्दु संस्कृतिबाट छुट्याउने तरिकाको रूपमा परिकल्पना गरिएको हुन सक्छ सुझाव दिन्छन् जसले गर्दा जातजाति भित्र थप विभाजन सिर्जना हुन्छ। उच्च दाइजोले इस्लामबाट उच्च स्थिति र भिन्नतालाई सङ्केत गर्दछ, जसले गर्दा ठूलो दाइजो माग गर्न प्रोत्साहन मिल्छ।

अन्तमा, केही विद्वानहरूको दाइजो प्रथा बेलायती शासन र भारतमा जातजातिहरू बीच "विवाहका विभिन्न रूपहरू" छुट्याउनको प्रभावबाट आएको तर्क गर्दछ। जब उच्च जातभित्र दाइजो प्रथा स्थापित भयो, बेलायती सरकारले तल्लो जातिमा उनीहरूको बढी धार्मिक विवाहलाई उन्मूलन गर्ने माध्यमको रूपमा यसलाई सुदृढ पार्न खोजेको थियो। केवल उच्च जातिका विवाह प्रणालीहरूलाई मान्यता दिँदै यस्ता एकीकरणका रूपहरूलाई अपमानित गरिएको थियो।

दक्षिण एसियामा

सन् २०११ को अनुमान अनुसार, भारत, पाकिस्तान र बङ्गलादेशमा प्रत्येक वर्ष ४,००० देखि २५,००० सम्मको मृत्यु वधू दहन घटनाबाट हुन्छ।

भारतमा

बैङ्गलोर, भारत मा दाइजो प्रथा विरुद्ध एक मुस्लिम सङ्गठनको पोस्टर

यो पनि हेर्नुहोस्: भारतमा दाइजो प्रणाली, भारतमा दाइजो कानुन, र भारतमा दाइजोको कारण मृत्यु

एस्ले के. जुटला र डेभिड हेम्बाखले वधू दहन कार्यको वर्णन गर्दै भन्छन्, "पति र/वा सासु-ससुराले छोरीका आमाबाबुले पतिलाई दिएको उपहार, दाइजो अपर्याप्त भएको निर्धारण गरेका छन् र त्यसैले पतिलाई पुनर्विवाह गर्न वा दुलही र उनको परिवारलाई सजाय दिनको लागि नयाँ दुलहीको हत्या गर्ने प्रयास गर्छन्। भारतमा, दाइजोको आकार धनको प्रतिबिम्ब हो। भारतीय लेखक राजेश तलवारले दाइजो मृत्युमा द ब्राइड हु उड नट बर्न शीर्षकको नाटक लेखेका छन्।

सन् १९६१ मा, भारत सरकारले दाइजो निषेध ऐन पारित गरेको थियो, जसले गर्दा विवाह समारोहमा दाइजोको माग गैरकानूनी बन्न पुगेको थियो।

सन् १९८६ मा, भारतीय संसदले दाइजो कारण मृत्युलाई नयाँ घरेलु हिंसा अपराधको रूपमा थपेको थियो। भारतीय दण्ड संहिताको नयाँ धारा ३०४-ख अनुसार, जहाँ एक दुलही "विवाहको ७ वर्ष भित्र मारिन्छ र उनको मृत्यु हुनुभन्दा केही समय अघि, उनको पति, वा उनको पतिको कुनै आफन्त, वा दाइजोको कुनै मागको सम्बन्धमा क्रूरता वा उत्पीडनको शिकार भएको थियो, त्यस्तो मृत्युलाई 'दाइजो कारण मृत्यु' मानिने र त्यस्तो पति वा आफन्तले उनको मृत्यु गराएको मानिने छ भनेर अर्थ्याएको थियो।

अपराधीहरूलाई कम्तिमा सात वर्ष जेलदेखि अधिकतम आजीवन कारावाससम्म जुनसुकै अवधिको सजाय हुन सक्छ। दाइजोसँग सम्बन्धित घरेलु हिंसा, आत्महत्या र हत्याका धेरै घटनाहरू बाहिर आएका छन्। सन् १९९७ को एक प्रतिवेदनले प्रत्येक वर्ष कम्तिमा ५,००० महिला दाइजोको कारणले मर्छन् र कम्तिमा एक दर्जन 'भान्साको लगाइएको आगो'मा हरेक दिन मर्छन् जुन जानाजानी गरिएको मानिन्छ भनेर दाबी गरेको छ। बाहिर आएका दाइजोको कारण मृत्युको लगभग ३० प्रतिशत अदालतमा दोषी ठहरिन्छ।

पाकिस्तानमा

पाकिस्तानमा, प्रगतिशील महिला सङ्घले प्रत्येक वर्ष ३०० महिलाहरूलाई उनीहरूको पतिको परिवारद्वारा जलाएर मारिन्छ र वधू दहन घटनाहरूलाई कहिलेकाहीँ दुर्घटनाको रूपमा लुकाइने जनाएको थियो। सङ्घका अनुसार, डाक्टरहरू यी दुर्घटनाहरूबाट पीडितहरूलाई भान्सामा आगो लगाएर जलाउने कार्यसँग असङ्गत चोटपटक लागेको भनेर बताउने गरेका छन्। सन् १९९९ मा एम्नेस्टी इन्टरनेसनलको प्रतिवेदन अनुसार, १,६०० वधू दहन घटनाहरू बाहिर आएको भएता पनि, केवल ६० वटालाई मुद्दा चलाइएको थियो र तीमध्ये केवल दुई जनालाई दोषी ठहराइएको थियो।

पाकिस्तानमा, सहनाज बुखारी लगायतका महिलाहरूले यस अभ्यास विरुद्ध सुरक्षात्मक कानुन, स्थापित महिला आश्रयस्थल र विशेष जलन वार्ड भएका अस्पतालहरूको लागि अभियान चलाइरहेका छन्। एम्नेस्टी इन्टरनेशनलले भित्रबाट र अन्तर्राष्ट्रिय मानव अधिकार समूहहरूबाट आएको दबाबले पाकिस्तानी सरकार भित्र जागरूकताको स्तर बढाइरहेको हुन सक्ने बताएको थियो। बीबीसीले अनुमान गरे अनुसार सन् १९९९ मा लगभग ३०० पाकिस्तानी दुलहीहरूलाई जलाएर मारिएको थियो।

सन् १९८८ मा गरिएको एक सर्वेक्षणले ८०० महिलालाई यसरी मारिएको देखाएको थियो भने सन् १९८९ मा यो सङ्ख्या बढेर १,१०० पुगेको थियो र सन् १९९० मा यो सङ्ख्या १,८०० अनुमानित हत्या भएको देखाएको थियो। लाहोरका समाचारपत्रहरूले ६ महिनाको अवधिमा (सन् १९९७) प्रति महिना औसत १५ आक्रमणहरू बाहिर आएको जनाएका थिए। दक्षिण एसियामा मानव विकासको अनुमान अनुसार, प्रति महिना औसत १६ वटा वधू दहन घटनाहरू हुन्छन्। विमिन्स इन्युजले आठ वर्षको अवधिमा इस्लामाबाद वरपर ४,००० महिलामाथि यसरी आक्रमण भएको र पीडितहरूको औसत उमेर १८ देखि ३५ वर्षका बीचमा रहेको र मृत्युको समयमा अनुमानित ३० प्रतिशत गर्भवती भएको जनाएको थियो। सहनाज बुखारीले यस्ता आक्रमणहरूको बारेमा भनेकी छिन्:

या त पाकिस्तानमा घरमा राखिएका चुल्होहरू छन् जसले केवल युवा गृहिणीहरूलाई मात्र जलाउँछन्, र विशेष गरी यौनाङ्गहरू मन पराउँछन्,

पाकिस्तानमा गृहिणीहरूलाई मात्र जलाउने र विशेष गरी यौन अङ्गप्रतिको रुचि राख्ने चुलोहरू छन्, वा यी घटनाहरू हुने आवृत्तिलाई हेर्दा यी महिलाहरू जानाजानी हत्याको शिकार भएको भयानक प्रवृत्ति देखिन्छ।

प्रगतिशील महिला सङ्घका अनुसार यस्ता आक्रमणहरू बढ्दो समस्या हुन् र सन् १९९४ मा अन्तर्राष्ट्रिय महिला दिवसमा विभिन्न गैरसरकारी संस्थाहरूले यस मुद्दाको बारेमा जागरूकता जगाउन सामेल हुने घोषणा गरेका थिए। पाकिस्तानमा घरेलु हिंसाको रूपमा प्रत्येक घण्टा एक महिलाको हत्या गरिन्छ, जसलाई वधू हदन अभ्यास भनिन्छ। दाइजोको कारण हत्याको एक श्रेणी, जसको परिणामस्वरूप सम्भवतः सबैभन्दा भयानक मृत्युहरू मध्ये एक, जिउँदै जलाएर मारिन्छ।

अन्य राष्ट्रहरूमा

कहिलेकाहीँ, संयुक्त राज्य अमेरिका जस्ता विश्वका अन्य भागहरूमा पुनर्वासित भारतीय, पाकिस्तानी र बङ्गलादेशी समुदायहरूमा वधू दहन घटनाहरू हुने गरेको पाइन्छ।

संयुक्त राज्य अमेरिकामा

अलेयम्मा म्याथ्यू टेक्ससको क्यारोलटनस्थित एक अस्पतालको नर्स थिइन्, जसको ५ अप्रिल १९९२ मा जलेको घाउबाट मृत्यु भएको थियो। उनी र उनका पति, म्याथ्यु भारुगेस, दुई दशक अघि भारतबाट बसाइँ सरेका थिए र संयुक्त राज्य अमेरिकामा उनका तीन छोरीहरू थिए। सन् १९८० को दशकको अन्त्यदेखि नै यो जोडीको वैवाहिक समस्याहरूमा फसेका थिए, जुन झगडामा परिणत हुन पुगेको थियो जसले अलेयम्माको मृत्यु निम्त्याएको थियो। उनलाई उनका छोराछोरीहरूले पेट्रोल छर्केर आगोमा जलेको अवस्थामा फेला पारिएको थियो र त्यसको केही समयपछि नै उनको मृत्यु भएको थियो।

घटनापछि द डलास मर्निङ न्युज र द एटलान्टा जर्नल-कन्स्टिट्युसनमा संक्षिप्त लेखहरू प्रकाशित भएका थिए। डलास अब्जर्भरले अलेयम्माको मृत्युलाई समेट्ने विस्तृत, नौ पृष्ठको लेख प्रकाशित गरेको थियो। लेखले गैर-पश्चिमी देशहरूलाई पछाडि परेको वा अनुपयुक्तको रूपमा चित्रण गरेकोमा केही आलोचनाको सामना गरेको थियो। आफ्नो पतिबाट कुटपिटको बाबजुद, अलेयम्म म्याथ्यु आफ्नो संस्कृतिप्रति वफादार रहँदै अन्ततः उनी यसको शिकार भइन्।

वधू दहनमा नियन्त्रण

वधू दहन कार्यलाई अपराधीकरण गर्न हाल सरकारी पहलहरू र यस कुप्रथा विरुद्ध लड्न काम गर्ने आधारभूत संस्थाहरू, साथै मानव अधिकार उल्लङ्घन विरुद्ध काम गर्ने अन्तर्राष्ट्रिय कानुनहरू छन्। विश्वव्यापी रूपमा वधू दहन कार्य अन्त्य गर्न धेरै प्रस्तावित पहलहरू छन्।

सरकारी पहलहरू

सन् १९६१ मा, भारतले दाइजोको कारण हत्या रोक्न दाइजो निषेध ऐन लागू गरेको थियो। सन् १९८० को दशकको सुरुमा "धेरै अन्तर्निहित कमीकमजोरीहरूलाई सच्याउन" यसलाई संशोधन गरिएको थियो र यसमा पति वा उनका आफन्तहरूले "विवाहको सात वर्ष भित्र र जहाँ दाइजोको सम्बन्धमा उनले क्रूरता र उत्पीडन भोगेको प्रमाण छ भने" कुनै महिलालाई जलाएर वा शारीरिक चोटपटक वा अप्राकृतिक परिस्थितिबाट मृत्यु गराएमा" यसलाई फौजदारी अपराध बनाइने भनेर उक्त ऐनलाई संशोधन गरेको थियो। यद्यपि, यो कानुनले दाइजोको व्यापक परिभाषा प्रदान गर्दैन, जसले यसको माग र वितरण गर्ने तरिका परिवर्तन गर्न सक्छ। अन्ततः, यसले दाइजोको कारण मृत्युको अदालतमा अपराधीहरूलाई थप लचिलोपन प्रदान गरेको छ। सात वर्षको धारा उत्तिकै समस्याग्रस्त छ, किनकि यसले पतिहरूलाई आफ्नी दुलहीलाई जलाउने वा अन्यथा मृत्यु गराउन त्यो अवधि समाप्त नभएसम्म पर्खन अनुमति दिन सक्छ।

अर्को प्रमुख भारतीय कानुन, सन् १९८३ को "क्रूरता विरोधी विधान" ले पत्नीप्रति क्रूरतालाई निषेध गर्दछ र पति र/वा सासू-ससुरालाई पत्नीमाथि क्रूरता गरेमा जरिवाना वा कारावासको सजाय दिन्छ। यद्यपि, यो कानून पनि उत्तिकै अस्पष्ट छ, जसले गर्दा वधू दहन गर्ने र दाइजोको कारण हत्याको अपर्याप्त कार्यान्वयन हुन्छ।

मानव अधिकारको विश्वव्यापी घोषणापत्रको धारा १ ले निम्न घोषणा गर्दछ: "सबै मानवहरू स्वतन्त्र जन्मेका छन् र मर्यादा र अधिकारमा समान छन्। तिनीहरू तर्क र विवेकले सम्पन्न छन् र एक अर्काप्रति भ्रातृत्वको भावनाले व्यवहार गर्नुपर्छ"। धारा ५ ले: "कसैलाई पनि यातना दिइन नहुने वा क्रूर, अमानवीय वा अपमानजनक व्यवहार वा सजाय दिन नहुने घोषणा गर्दछ।

गैर-सरकारी पहलहरू

भारतमा, जहाँ वधू दहनका अधिकांश घटनाहरू देखिन्छन्, घरेलु कानून सामान्यतया पर्याप्त रूपमा कार्यान्वयन हुँदैन। यसका कारण, तल्लो तहका सङ्गठनहरूले "वधू दहन कार्य रोक्नको लागि मुद्दा उठाएका छन्"। यसको एउटा उदाहरण सरकारद्वारा वित्त प्राप्त पारिवारिक परामर्श केन्द्र कोषहरू हुन्, जसको उद्देश्य पारिवारिक सम्बन्धलाई बलियो बनाउनु र कानुनी हस्तक्षेप कम गर्नु हो। यद्यपि, प्रायः यस्ता कोषहरूले "महिलाहरूको तीव्र बोली" र पुरुषहरूको "हिर्काउने र पिट्ने" शक्तिको धारणालाई मात्र बलियो बनाउँछन्। यस्तै परिणामहरू भएका यस्ता समस्याहरू समाधान गर्न अन्य समान परामर्श शैलीका गैरसरकारी संस्थाहरू विकास गरिएका छन्।

सम्भावित पहलहरू

मुख्यतया, वैकल्पिक पहलहरूले हालका त्रुटिपूर्ण, असफल कानूनहरूको सुधारको वरिपरि समाधान खोज्छन्। एउटा प्रस्तावले लैङ्गिक भेदभाव वा लैङ्गिक हत्याका पीडितहरूलाई शरण प्रदान गर्न अन्तर्राष्ट्रिय शरणार्थी कानून अन्तर्गत महिलाहरूको सुरक्षा विस्तार गर्न आह्वान गर्दछ। यो हासिल गर्न सकिने एउटा तरिका भनेको "पीडित सामाजिक समूह"को परिभाषामा महिलाहरूलाई समावेश गर्नु हो, जसले विश्वव्यापी रूपमा दाइजो सम्बन्धित उत्पीडनको डरमा उनीहरूको लिङ्गलाई अन्तर्राष्ट्रिय शरण खोज्न अनुमति दिनेछ।

अप्रिल १९८४ मा, युरोपेली संसदले अन्तर्राष्ट्रिय शरणार्थी कानूनहरूमा सुधार गरेर "लिङ्गको आधारमा महिलाहरूलाई उत्पीडनबाट जोगाउने" प्रस्ताव पेश गरेको थियो। यद्यपि, उक्त प्रस्तावलाई अस्वीकार गरिएको थियो।

अर्को समाधान भनेको महिलाहरूको सम्पत्ति अधिकार स्थापित गरेर आर्थिक हित बढाउनु हो। विवाहित हुँदा पनि, पति जीवित रहँदा उसको स्वामित्वमा रहेको सम्पत्तिमा कुनै अधिकार हुँदैन। महिलाहरूलाई सम्पत्तिको स्वामित्वको अधिकार दिँदा, महिलाहरूले आर्थिक वा कानुनी उद्देश्यका लागि विवाह गर्नुपर्दैन, यसरी दाइजो प्रथालाई बेवास्ता गर्न सकिन्छ।

बाह्य कडीहरू

• भारतीय राष्ट्रिय अपराध रेकर्ड्स ब्युरो
• भारतमा दाइजोको कारण मृत्यु, बीबीसी