वासुकी

वासुकी
नागहरूका राजा
कर्नाटकमा शिवको घाँटीमा बेरिएको अवस्थामा वासुकीको चित्रण।
सम्मानित	शैव धर्म
आबद्ध	शैव धर्म, नाग
वासस्थान	कैलाश
प्रतीकहरू	नागमणि
वंशावली
अभिभावकहरू	कद्रु (माता), कश्यप (पिता)
भाइबहिनीहरू	मनसा, शेष
रानी	शतशीर्षा

वासुकी हिन्दु धर्म पौराणिक कथाहरूमा उल्लिखित एक नागराज हुन्। उनको टाउकोमा नागमणि नामक रत्न रहेको वर्णन गरिएको छ। विष्णु भगवान् शयन गर्ने नागहरूका अर्का राजा शेष, वासुकीका दाजु हुन् भने मनसा देवी उनकी बहिनी हुन्। हिन्दु प्रतिमाविज्ञानमा, उनलाई सामान्यतया शिवको घाँटीमा बेरिएको अवस्थामा चित्रण गरिन्छ भने शिवले उनलाई आशीर्वाद दिएर आफ्नो गहनाको रूपमा धारण गरेको विश्वास गरिन्छ।

चिनियाँ र जापानी पौराणिक कथाहरूमा उनलाई "आठ महान् नागराजा राजाहरू" मध्ये एकको रूपमा चिनिन्छ (八大龍王 फिनयिन)। जसमा नन्द (नागराज), उपनन्द, सागर (शाकर), तक्षक, बलवान, अनवतप्त र उत्पल समावेश छन्।

पौराणिक कथा

वासुकी ऋषि कश्यप र कद्रुका सन्तानहरूमध्ये एक हुन्।

समुद्र मन्थनको कथामा उनको महत्त्वपूर्ण भूमिका रहेको छ। उनले क्षीर सागरबाट अमृत निकाल्नका लागि देवता र असुर दुवैलाई आफूलाई मन्दार पर्वतमा बाँध्न अनुमति दिएको वर्णन गरिएको छ भने उनीहरूले उनलाई डोरीको रूपमा प्रयोग गरेर समुद्र मन्थन गरी अमृत निकाल्छन्।

समुद्र मन्थनको समयमा समुद्रलाई मन्थन गर्न वासुकीको प्रयोग गरिएको दृश्य

महाभारतका अनुसार, वासुकीलाई कद्रुले श्राप दिएकी थिइन्। कद्रुले आफ्नी बहिनी विनतासँगको शर्त जित्नका लागि जालसाजी गर्दै दिव्य घोडा उच्चैःश्रवाको पुच्छरमा झुण्डिएर त्यसलाई कालो देखाउन आफ्ना छोराहरूलाई आदेश दिएकी थिइन्। वासुकीले आफ्ना अन्य दाजुभाइहरू जस्तो यो योजनामा सहयोग गर्न अस्वीकार गर्छन्। राजा जनमेजयको सर्प सत्र (सर्पको यज्ञ) मा धेरै दाजुभाइहरूसँगै जल्ने श्राप पाएपछि, उनले देवताहरूको शरण लिए र समुद्र मन्थनमा सहभागी हुन्छन्।

पाताल लोकमा फर्किएपछि, आफ्ना दाजुभाइहरूलाई सर्प यज्ञबाट बचाउन चाहने वासुकीले आफ्ना भाइबहिनीहरूसँग सल्लाह गर्छन्। तिनीहरूमध्ये एक, एलापत्रले भने कि उनले ब्रह्माले अन्य देवताहरूलाई जानकारी दिइरहेको सुनेका थिए—उनकी बहिनी जरत्कारु र सोही नाम गरेका एक ऋषिबाट जन्मने छोरा नै उनीहरूको उद्धारकर्ता हुनेछन्। वासुकीले आफ्नी बहिनीको विवाह ती ऋषिसँग गराउने प्रबन्ध मिलाए। उनीहरूबाट जन्मिएका छोरा, आस्तिकले जनमेजयको नागहरूको संहार सफलतापूर्वक रोक्न सक्षम बन्छन्।

बौद्ध धर्म

बौद्ध धर्ममा, वासुकी र अन्य नागराजहरू बुद्धका धेरै प्रवचनहरूका श्रोताका रूपमा देखा पर्छन्। नागराजहरूको कर्तव्यमा बुद्धको रक्षा र पूजा गर्न नागहरूको नेतृत्व गर्नुका साथै अन्य प्रबुद्ध प्राणीहरूको रक्षा गर्नु पनि समावेश थियो।