विनायकी

विनायकी
सुरुवातकी देवी
लगभग १०औँ शताब्दी तिरको विनायकीको मूर्ति, बिहार
आबद्ध	गणेशकी शक्ति, मातृका, योगिनी
प्रतीक	मोदक
वाहन	मुसा
रानी	गणेश

विनायकी हात्तीको टाउको भएकी एक हिन्दु देवी हुन्। उनको पौराणिक कथा र प्रतिमा लक्षण स्पष्ट रूपमा परिभाषित गरिएको छैन। हिन्दु धर्मशास्त्रहरूमा उनको बारेमा धेरै कम बताइन्छ र यस देवीका धेरै कम मूर्ति वा चित्रहरू अस्तित्वमा रहेका छन्।

हात्तीको जस्तो शारीरिक विशेषताका कारण, यी देवीलाई सामान्यतया बुद्धिका देवता गणेशसँग जोडिने गरिन्छ। उनको कुनै एउटै निश्चित नाम छैन र उनी विभिन्न नामहरूले चिनिन्छिन्, जस्तै: स्त्री गणेश ("महिला गणेश"), वैनयकी, गजानना ("हात्तीको जस्तो मुख भएकी"), विघ्नेश्वरी ("विघ्न हटाउनेकी अधिष्ठात्री") र गणेशानी। यी सबै नामहरू गणेशका उपनामहरू विनायक, गजानन, विघ्नेश्वर र गणेशका स्त्रीलिङ्गी रूपहरू हुन्। यी पहिचानहरूका कारण उनलाई गणेशको शक्ति – अर्थात् गणेशको स्त्री स्वरूपको रूपमा मानिएको छ।

विनायकीलाई कहिलेकाहीँ चौसट्ठी योगिनी वा मातृका देवीहरूको अंशको रूपमा पनि हेरिन्छ। यद्यपि, विद्वान् कृष्णका अनुसार प्रारम्भिक हात्तीको टाउको भएकी मातृका, गणेशकी ब्राह्मणवादी शक्ति र तान्त्रिक योगिनी तीन फरकफरक देवीहरू हुन्। जैन र बौद्ध परम्पराहरूमा विनायकी एक स्वतन्त्र देवी हुन्। बौद्ध ग्रन्थहरूमा उनलाई गणपतिहृदया ("गणेशको हृदय") भनिएको छ।

ग्रन्थहरू

चौसट्ठी योगिनी मन्दिर (ओडिशा) मा रहेकी ६४ योगिनीहरूमध्ये एक, विनायकी

पुराणहरूमा देखिने हात्तीको टाउको भएका स्त्री पात्रहरू प्रायः राक्षसी वा श्रापित देवीहरू हुन्। गणेशको जन्म सम्बन्धी एउटा कथामा, मालिनी नामकी हात्तीको टाउको भएकी राक्षसीले गणेशकी आमा पार्वतीले नुहाएको पानी पिएपछि गणेशलाई जन्म दिन्छिन्। यद्यपि उनलाई विनायकी नभनिएतापनि आमाको रूपमा उनी गणेशसँग टाढाको सम्बन्ध राख्छिन्। हरिवंश, वायु पुराण र स्कन्द पुराण मा पनि हात्तीको मुख भएका मातृकाहरू, ग्रह र गण हरूको वर्णन गरिएको छ जसको नाम गजानना, गजमुखी र गजास्य जस्ता रहेका छन्। यद्यपि, विद्वान् कृष्णले यी मातृकाहरूलाई दुर्भाग्यकी देवी ज्येष्ठासँग जोड्छन्, जसलाई हात्तीको जस्तो मुख भएकी भनेर वर्णन गरिएको छ।

गणेशसँग प्रत्यक्ष सम्बन्ध नदेखाइएको 'वैनयकी' पात्र पनि पुराणहरूमा देखिन्छिन्। मत्स्य पुराण (करिब ई.सं. ५५० मा सङ्कलित) मा उनी अन्धकासुर राक्षसलाई हराउन गणेशका पिता भगवान शिवद्वारा सिर्जना गरिएका मातृकाहरूमध्ये एक हुन्। यस सन्दर्भमा, उनलाई गणेशको साटो शिवको शक्ति मान्न सकिन्छ। केवल "वैनयकी" नामले मात्र (जसको अर्थ "विनायक/गणेशको अंश" हुन्छ) गणेशसँगको सम्बन्धको सङ्केत गर्दछ। उनी लिङ्ग पुराणको शक्तिहरूको सूचीमा पनि छिन्। १०औँ शताब्दीमा सङ्कलित अग्नि पुराण गणेशका शक्तिहरूको सूची दिने पहिलो पुराण हो; यद्यपि, वैनयकी तीमध्ये पर्दिनन् र त्यहाँका कुनै पनि शक्ति हात्तीको मुख भएका छैनन्। सोही पुराणको ६४ योगिनीहरूको सूचीमा भने वैनयकीको नाम उल्लेख छ।

यद्यपि, उपपुराण को रूपमा रहेको देवी पुराण ले स्पष्ट रूपमा गणनायिका वा विनायकीलाई गणेशको शक्तिको रूपमा चिनाउँछ। उनलाई हात्तीको टाउको भएको र गणेशले जस्तै विघ्न बाधा हटाउन सक्ने क्षमता भएको नवौँ मातृकाको रूपमा समावेश गरिएको छ। सामान्यतया मूर्तिकला र साहित्यमा मातृकाहरूको संख्या सात (सप्तमातृका) हुने भए तापनि पूर्वी भारतमा नौ मातृकाहरू लोकप्रिय भए। सात शास्त्रीय मातृकाहरूका अतिरिक्त, महालक्ष्मी वा योगेश्वरी र गणेशानी वा गणेशालाई क्रमशः आठौँ र नवौँ मातृकाको रूपमा थपिएको थियो।

मध्यकालीन ग्रन्थ गोरक्षसंहिता ले विनायकीलाई हात्तीको मुख भएकी, ठूलो भुँडी भएकी, तीनवटा आँखा र चारवटा हात भएकी, हातमा परशु र मोदकको कचौरा लिएकी रूपमा वर्णन गर्दछ। श्रीकुमारको १६ औँ शताब्दीको प्रतिमा सम्बन्धी ग्रन्थ शिल्परत्न मा गणेश (गणपति) को एक स्त्री स्वरूपको वर्णन गरिएको छ जसलाई 'शक्ति-गणपति' भनिन्छ, जो विन्ध्य पर्वतमा निवास गर्छिन्। यी देवीको हात्तीको टाउको र दुईवटा सुँढ छन्। उनको शरीर एक युवतीको जस्तो छ, रङ सिन्दुर जस्तो रातो र दशवटा हातहरू छन्। उनी ठूलो भुँडी भएकी, पुष्ट स्तन र सुन्दर नितम्ब भएकी छिन्। यो प्रतिमा सम्भवतः शाक्त सम्प्रदायसँग सम्बन्धित छ। यद्यपि, दुईवटा सुँढ भएका कारण यो स्वरूपलाई गणेश र उनको शक्तिको संयुक्त रूपको रूपमा पनि व्याख्या गरिन्छ। आर्यमञ्जुश्रीमूलकल्प नामक बौद्ध ग्रन्थमा यी देवीलाई विनायकको सिद्धि भनिएको छ। उनले गणेशका धेरै विशेषताहरू पाएकी छिन्। गणेशले जस्तै उनले पनि विघ्नहरू हटाउँछिन् र उनको एउटा मात्र दाह्रा भएको हात्तीको टाउको छ। उनलाई शिवको एक रूप भगवान ईशानकी छोरी पनि भनिएको छ।