वेदाङ्ग ज्योतिष

स्वतन्त्र विश्वकोश, नेपाली विकिपिडियाबाट
Jump to navigation Jump to search

वेदका छ अङ्गमा एक मानिने ज्योतिष मूल ग्रन्थ वेदाङ्ग ज्योतिष हो । यसको रचनाकाल १३५० ई पू भन्दा पहिले मानिएको छ । संभवतः यो संसारकै सबैभन्दा पुरानो ज्योतिष ग्रन्थ हो । वेदको आधारमा चल्ने सारा धर्मकार्यको कालनिर्णय यसैको आधारमा गरिन्छ । विश्वकै प्राचीन यस विद्याको संरक्षणमा नेपालको विशेष योगदान छ । नेपालमा यसै ज्योतिष अनुसारको वैदिक पात्रो प्रकाशित हुनुका साथै वैदिक नववर्ष पनि मनाइन्छ ।[१] [२]

पहिले चार वेदका अलग अलग ज्योतिषशास्त्र थिए। हाल सामवेदको ज्योतिषशास्त्र अप्राप्य छ भने बाँकी तीन वेदका ज्योतिषशास्त्र पाइन्छन् ।

  • (१) ऋग्वेद को ज्योतिष शास्त्र - आर्चज्योतिषम् : यसमा ३६ पद्य छन् ।
  • (२) यजुर्वेद को ज्योतिष शास्त्र – याजुषज्योतिषम् : यसमा ४४ पद्य छन् ।
  • (३) अथर्ववेद को ज्योतिष शास्त्र - आथर्वणज्योतिषम् : यसमा १६२ पद्य छन् ।

यिनमा ऋक् र यजुः ज्योतिषका रचयिता लगध नामक आचार्य हुन्।  यजुर्वेद ज्योतिष का चार संस्कृत भाष्य तथा व्याख्यामा एक व्याख्या नेपालका शिवराज आचार्य कौण्डिन्यायनको पनि छ ।

वेदाङ्गज्योतिष मा वेदमा बताइए जस्तै (शुक्लयजुर्वेद २७।४५, ३०।१५) पाँच वर्षको एक युग हुन्छ । (याजुष वे.ज्यो. ५)। वर्षारम्भ उत्तरायण, शिशिर ऋतु र माघ अथवा तपस् महीनाबाट हुन्छ (याजुष वे.ज्याे. ६) । युग का पाँच वर्षका नाम- संवत्सर, परिवत्सर, इदावत्सर, इद्वत्सर र वत्सर हुन् । अयन दुइ छन्- उदगयन र दक्षिणायन । ऋतु छ छन् - शिशिर, वसन्त, ग्रीष्म, वर्षा, शरद् र हेमन्त । महीना बाह्र छन् - तपः (माघ), तपस्य (फाल्गुन), मधु (चैत्र), माधव (वैशाख), शुक्र (ज्येष्ठ), शुचि (आषाढ), नभः (श्रावण), नभस्य (भाद्र), इष (आश्विन), उर्ज (कार्तिक), सहः (मार्गशीर्ष) र सहस्य (पौष)। महीना शुक्लादि कृष्णान्त हुन्छन् । अधिकमास शुचिमास अर्थात् आषाढमास  तथा सहस्यमास अर्थात् पौषमा मात्र पर्छ । पक्ष दुइ छन्- शुक्ल र कृष्ण । तिथि शुक्लपक्ष मा १५ र कृष्णपक्ष मा  १५ हुन्छन् । तिथिक्षय केवल चतुर्दशीमा हुन्छ । तिथिवृद्धि हुँदैन । १५ मुहूर्तको दिन र १५ मुहूर्तको रात हुन्छन् ।

सन्दर्भ[सम्पादन गर्ने]

वाह्य कडीहरू[सम्पादन गर्ने]

  • वेदाङ्गज्योतिषम्, सोमाकरभाष्य-कौण्डन्न्यायनव्याख्यानसहितम्, हिन्दीव्याख्यायुतम्, वाराणसी: चौखम्बा विद्याभवन, २००५ ।