शल्य प्रसव

सिजरियन सेक्सन
Intervention
आधुनिक अस्पतालमा सिजरियन सेक्सनकार्यमा सम्लग्न चिकित्सकहरू
ICD-10-PCS	10D00Z0
ICD-9-CM	ढाँचा:ICD9proc
MeSH	D002585
MedlinePlus	002911

शल्य प्रसव वा सिजरियन सेक्सन वा सि-सेक्सन आमाको गर्भबाट बच्चा निकाल्न गरिने शल्यक्रिया पद्धति भनिन्छ। सामान्य तरिका अथवा योनिमार्गबाट बच्चा जन्माउनु वा सिजेरियन पद्धतिबाट बच्चा जन्माउनुमा खासै फरक हुदैँन।‍ आमा र नवजात शिशु दुबैलाई सुरक्षित गराउनु यसको मुख्य उद्देश्य रहेको हुन्छ। सिजेरियन शल्यक्रिया प्रायः तब गरिन्छ जब साधारण प्रसूति गर्दा आमा वा शिशुको जीवनमा जोखिम (जस्तै पक्षाघात वा मृत्यु) आउन सक्ने अवस्था हुन्छ। यस शल्यक्रिया अवरोधित प्रसूति, जुडवा गर्भ, आमामा उच्च रक्तचाप, जन्मन लागेको शिसु पैताला वा काँध पहिले निस्कन लागेको स्थिति, तथा प्लासेन्टा वा नम्बिलिकल तारको समस्या भएमा वा अन्य जटिल स्थितिमा गरिन्छन्। सिजेरियन शल्यक्रिया आमाको श्रोणि (pelvis) को आकार वा पहिलेको सिजेरियन इतिहास को आधारमा पनि गरिन सकिन्छ। केही अवस्थामा पहिले सिजेरियन गरिएको भएपनि साधाराण प्रसुति पनि सम्भव रहन्छ। विश्व स्वास्थ्य संगठन (WHO) ले सिजेरियन शल्यक्रिया केवल चिकित्सकीय रूपमा आवश्यक परे मात्र गरिनु पर्ने सिफारिस गरेको छ।

सिजेरियन शल्यक्रिया सामान्यतया ४५ मिनेटदेखि १ घण्टा सम्म पूरा हुन्छ। यो स्पाइनल ब्लक वा स्पाइनल एनस्थेसिया प्रयोग गरी गर्न सकिन्छ, जसमा महिला सचेत हुन्छिन्, वा सामान्य एनेस्थेसिया अन्तर्गत पनि गर्न सकिन्छ। मूत्राशय खाली गर्न युरिनरी क्याथेटर प्रयोग गरिन्छ, र त्यसपछि पेटको छाला एण्टिसेप्टिकले सफा गरिन्छ। आमाको तल्लो पेटमा करिब १५ सेन्टिमिटर (५.९ इन्च) लामो छुराले चिरिन्छ। त्यसपछि गर्भाशय दोश्रो छुरा चिराइद्वारा खोलिन्छ र बच्चा निकालिन्छ। छुरा चिराइ टाँका लगाएर बन्द गरिन्छ। महिला प्रायः सञ्चालन कोठाबाट बाहिर निस्केपछि र सचेत भएलगत्तै स्तनपान सुरु गर्न सक्छिन्। प्रायः, घर फर्किन पर्याप्त रूपमा निको हुन केही दिन अस्पतालमा बस्नु पर्छ।

सिजेरियन शल्यक्रियाले कम जोखिमयुक्त गर्भधारणहरूमा सामान्यतया साना स्तरको नकारात्मक परिणाम बढाउन सक्छ। यसबाट साधारण प्रसूति भन्दा निको हुन करिब छ हप्ता लाग्छ। सिजेरियनसँग सम्बन्धित बढ्ने जोखिमहरूमा शिशुमा श्वासप्रश्वास समस्या, आमामा एम्नियोटिक फ्लुइड इम्बोलिज्म, र प्रसूति पछि रक्तस्राव समावेश पर्दछन्। स्थापित निर्देशनहरू अनुसार, चिकित्सकीय कारण बिना सिजेरियन ३९ हप्तासम्मको गर्भमा गर्नु हुँदैन। सिजेरियन वा साधारण प्रसूति अपनाउने विधिले भविष्यमा यौन क्रियाशीलतामा प्रभाव पार्दैन।

सिजरियन शल्यक्रिया मुख्यतया दुई प्रकारबाट गरिन्छ जसमा योजनाबद्ध शल्यक्रिया (Elective or planned Caesarean section) आकस्मिक शल्यक्रिया (Emergency Caesarean section) रहेका छन्।

प्रयोग

सिजेरियन शल्यक्रिया त्यस्तो अवस्थामा सिफारिस गरिन्छ जब साधारण प्रसूति गर्दा आमा वा शिशुलाई जोखिम हुन सक्छ। केही देशहरूमा, आमाको व्यक्तिगत वा सामाजिक कारणले अनुरोध गरेमा पनि सिजेरियन गरिन्छ। साधारण प्रसूति सँग सम्बन्धित जोखिम र जटिलताहरूमा निम्न कारणहरू पर्छन्:

• असामान्य शिशुको स्थिती
• लामो समयसम्मको प्रसूति वा प्रगति नहुनु
• शिशुमा तनाव
• नम्बिलिकल तारको तल पर्ने समस्या
• गर्भाशय फट्ने जोखिम वा फटेको अवस्था
• आमामा अनियन्त्रित उच्च रक्तचाप, प्रि-एक्लेम्प्सिया वा एक्लेम्प्सिया
• शिशु वा आमामा तेज हृदयगति (tachycardia), विशेष गरी पानी फुटेपछि
• प्लासेन्टा सम्बन्धी समस्या
• प्रसूति प्रेरणा असफल हुनु
• औजार प्रयोग गरी प्रसूति असफल हुनु (कहिलेकाहीँ forceps/ventouse प्रयास गरिन्छ, असफल भएमा सिजेरियन आवश्यक पर्छ)
• ठूलो शिशु (> ४,००० ग्राम, macrosomia)
• नम्बिलिकल तारमा असामान्यता

गर्भावस्थासँग सम्बन्धित अन्य जटिलता, पूर्व विद्यमान अवस्था र सह-रोगहरू

• पहिलेको उच्च जोखिमयुक्त शिशु
• आमामा एचआईभी संक्रमण उच्च भाइरल लोडसँग
• तेस्रो त्रैमासमा जननांग हर्पिजको प्रकोप (यसले साधारण प्रसूति गर्दा शिशुलाई संक्रमण गराउन सक्छ)
• पहिले गरिएको क्लासिकल (longitudinal) सिजेरियन
• पहिलेको गर्भाशय फुटेको इतिहास
• पहिलेको प्रसूति वा क्रोहन रोग का कारण पेरिनियमको निको नहुने समस्या
• द्विध्रुवीय गर्भाशय (Bicornuate uterus)
• दुर्लभ अवस्थामा आमाको मृत्यु पछि शिशुको जन्म

तरिका

योजनाबद्ध शल्यक्रिया

पूर्णरूपमा पहिले नै योजना गरेर गरिने शल्यक्रिया जसमा गर्भवती महिलाहरूलाई यस प्रकारको योजनाबद्ध शल्यक्रियाका पध्दतिबारे चिकित्सकहरूले बुझाउँछन्। सामान्य तरिकाबाट प्रसब नहुन सक्ने अवस्थामा, उदाहरणका लागि यदि बच्चा ठूलो छ अथवा उल्टो बसेको अवस्थामा यो पध्दति अपनाउनु पर्दछ।

आकस्मिक शल्यक्रिया

प्रसव व्यथा लागिसकेपछि केही प्रतिकूल परिस्थितिका कारणहरूले गर्दा बिनापूर्व तयारी गरिने आकस्मिक शल्यक्रिया(Emergency Caesarean section) हो। प्रसव राम्रो नभएको अवस्था अथवा बच्चामा समस्या भएमा यसप्रकारको शल्यक्रिया गरिन्छ। सुत्केरी ब्यथा लागेकी आमा र बच्चाको अवस्था हेरी प्रसुति रोग विशेषज्ञले सिजरियन गर्नुपर्ने निर्णय गर्दछन् र यसबारेमा आमालाई जानकारी गराउँछन् र मन्जुरी पनि लिने गर्दछन् ।

शल्यक्रियाको तरिकाहरू

शल्यक्रियाको लागि आवश्यक अचेतपना गराउने वा बेहोस पार्ने विभिन्न तरिकाहरू छन्। साधारणतया सिजरियन शल्यक्रियाको लागि अचेत गराउने निम्न दुई तरिकाहरु छन्।ती हुन्:

• पूर्ण अचेत गराउनु(General Anesthesia)

यो प्रक्रियामा बिरामी पूर्ण रूपमा अचेत भएपछि निद्रामा परेको जस्तो हुनुका साथै आफू एवम् आफू वरिपरिको वातावरणबाट निश्चित समयको लागि पूर्णतया अनविज्ञ रहन्छन्। यो पध्दति कम प्रयोग हुने गर्दछ। यो कुनै कुनै आकस्मिक शल्यक्रियाको लागि प्रयोग गरिन्छ।आंशिक अचेत पार्ने कुनैपनि तरिका असफल भएको खण्डमा अचेतपना गराउन अथवा बिरामी स्वयं पूर्ण अचेत हुन चाहेको खण्डमा यो पध्दतिको प्रयोग गरिन्छ।

• आंशिक वा सिमित मात्रा मा कुनै अङ्ग मात्र अचेत गराउनु(Reigonal Anesthesia)

शल्यक्रिया मार्फत बच्चा जन्माउँदा प्राय: आंशिक अचेत पार्ने तरिका प्रयोग गरिन्छ, जसमा शरीरको तल्लो भागलाई पिडारहित बनाइन्छ। आमा पूर्णरूपमा होशमा हुने हुनाले दुखाइ बाहेक सबै कुराको अनुभब गर्न सक्छिन्।

आंशिक वा सिमित प्रकारको अचेत गराउने विधि ३ प्रकारका हुन्छन्।

स्पाइनल(Spinal)

यो सबैभन्दा बढी प्रयोग हुने तरिका हो। यो तरिका दुबै योजनाबध्द एवम् आपतकालिन अवस्थामा प्रयोग गर्न सकिन्छ।हाम्रो मेरुदण्डमा रहेको स्नायुलाई वरिपरिबाट तरल पदार्थले घेरेको हुन्छ र यस प्रक्रियामा यहि तरल पदार्थमा सुई मार्फत अङ्गविशेष बेहोस पार्ने वा अचेतपार्ने औषधि दिएर आंशिक रूपमा अचेत गराइन्छ।यो प्रक्रियाले छिटो काम गर्दछ र थोरै मात्रामा मात्र औषधिको उपयोग हुन्छ।

इपिड्युरल(Epidural)

यस प्रक्रियामा माथि उल्लेखित स्नायु नजिकै बिषेश किसिमको मसिनो पाइप पठाएर त्यसैमार्फत औषधि दिएर अचेत गराउने कार्य गरिन्छ।पाइप मार्फत दिइने हुनाले आवश्यकता अनुसार औषधिको मात्रा घटबढ गर्न सकिन्छ। यस प्रकारको तरिका प्रसब बेदना कम गर्नको निम्ति गर्ने गरिन्छ।यदि प्रसव पश्चात आकस्मिक शल्यक्रिया गर्नु परेमा यसै पाइप मार्फत कडा औषधि पनि दिन सकिन्छ।

स्पाइनल र इपिड्युरल दुबै अथवा मिस्रित प्रक्रिया

यस पध्दतिमा स्पाइनलबाट चाँडो शरीरका तल्लो भागलाई अचेत पारेर चाहेको खण्डमा आवश्यकता अनुसार इपिड्युरल तरिकाबाट शल्यक्रियाको दौरानमा वा पछाडी दुखाइ कम गर्न थप औषधि दिन सकिन्छ।