शाक्त सम्प्रदाय

शाक्त धर्म एक देवी-केन्द्रित हिन्दु परम्परा हो; मातृकाहरूका मूर्तिहरू: बाँयाबाट दाँया वैष्णवी, वाराही, इन्द्राणी र चामुण्डा

शाक्त धर्म वा शाक्त सम्प्रदाय हिन्दु धर्मको एक प्रमुख वैचारिक सम्प्रदाय हो जसमा शक्ति वा दैवी स्त्री ऊर्जालाई अन्तिम सत्यको रूपमा आत्मसात् गरिन्छ। यसमा शक्तिलाई आदि पराशक्तिको (महान् देवी) रूप मानिन्छ जसका विभिन्न कार्य र अद्वितीय गुणहरू भएका अनेक रूपहरूको पूजा गरिन्छ।

सबैभन्दा प्रमुख रूपमा पूजा गरिने देवीहरूमा दुर्गा (जसले दुष्टको विनाश गरी ब्रह्माण्डीय व्यवस्था कायम गर्छिन्), पार्वती (प्रजनन र भक्तिकी कोमल तर शक्तिशाली मातृदेवी) र काली (समय र रूपान्तरणको आदिम शक्ति) पर्दछन्। यसका अतिरिक्त, शाक्त धर्मले ज्ञान, बुद्धि र कलाकी देवी सरस्वती; धन र समृद्धिकी देवी लक्ष्मी; र सौन्दर्य एवं अनुग्रहकी देवी त्रिपुरसुन्दरी जस्ता देवीहरूको विशाल समूहलाई पनि श्रद्धा गर्दछ। स्थानीय समुदायको रक्षा र कल्याण गर्ने ग्रामदेवताहरूको पनि यसमा उत्तिकै सम्मान गरिन्छ। भारतमा बुद्ध धर्मको पतन पछि हिन्दु र बौद्ध देवी पूजाका तत्वहरू बिस्तारै मिसिएका थिए जसको फलस्वरूप शाक्त धर्म भित्रको तान्त्रिक परम्परामा महत्वपूर्ण मानिने १० उग्र र गुह्य देवीहरूको समूह महाविद्याको उदय भएको थियो।

शाक्त धर्मले विद्यापीठ र कुलमार्ग सहित विभिन्न तान्त्रिक उप-परम्पराहरूलाई समेट्छ। यसले देवताप्रतिको अथाह प्रेमलाई साधारण आज्ञापालनभन्दा बढी महत्त्व दिन्छ जसमा राधा र कृष्ण बीचको भावुक सम्बन्धलाई आदर्श भक्ति मान्ने वैष्णव विचारको प्रभाव देखिन्छ। त्यसैगरी, शाक्त धर्मले वैष्णव धर्म र शैव धर्मलाई पनि प्रभावित गरेको छ। देवीलाई भगवान विष्णु र शिवको पत्नी र ऊर्जा (शक्ति) को रूपमा लिइन्छ। उनीहरूका आफ्नै व्यक्तिगत शक्तिहरू छन् जसमा विष्णुका लागि वैष्णवी र शिवका लागि महेश्वरी, र क्रमशः लक्ष्मी र सती/पार्वती पत्नीका रूपमा रहेका छन्। शाक्त धर्म मान्ने व्यक्तिलाई 'शाक्त' भनिन्छ। सन् २०२० मा "विश्व धर्म डेटाबेस"ले शाक्त धर्मलाई तेस्रो ठूलो हिन्दु सम्प्रदायको रूपमा अनुमान गरेको थियो, जसमा लगभग ३० करोड ५० लाख हिन्दुहरू आवद्ध छन्।

हिन्दु धर्मका श्रुति र स्मृति ग्रन्थहरूले शाक्त धर्मको महत्त्वपूर्ण शास्त्रीय रूपरेखा तयार गर्छन्। देवी माहात्म्य, देवीभागवत पुराण, कालिका पुराण र देवी उपनिषद् जस्ता शाक्त उपनिषद्हरू यसमा विशेष पूजनीय छन्। शाक्त धर्ममा देवी माहात्म्यलाई भगवद्गीता जत्तिकै महत्त्वपूर्ण मानिन्छ। देवी (शक्ति) लाई धेरै हिन्दु मन्दिरहरूमा श्रद्धा गरिन्छ र विभिन्न हिन्दु चाडपर्वहरूमा पूजा गरिन्छ। देवी-केन्द्रित परम्परा र यसका उत्सवहरू, जस्तै दुर्गा पूजा, पूर्वी भारत र नेपालमा अत्यन्त लोकप्रिय छन्।

मन्दिर र प्रभाव

मुख्य लेख: शक्तिपीठ

ज्वाला जी

कन्याकुमारी

मानसरोवर

पुरी

कलकत्ता

गुवाहाटी

यस नक्साले दक्षिण एसियाका प्रमुख (नीलो) र सहायक (रातो) शाक्त पीठहरूको अवस्थिति देखाउँछ।

शाक्त मन्दिरहरू दक्षिण एसियाभरि पाइन्छन्। धेरै सहर, गाउँ र भौगोलिक स्थलहरूको नाम देवीका विभिन्न रूपहरूका नामबाट राखिएका छन्। शाक्त धर्मका प्रमुख तीर्थस्थलहरूलाई "शक्तिपीठ" भनिन्छ जसको शाब्दिक अर्थ "देवीको आसन" भन्ने हुन्छ।

केही शाक्त मन्दिरहरू दक्षिणपूर्वी एसिया, अमेरिका, युरोप, अस्ट्रेलिया र अन्य स्थानहरूमा पनि पाइन्छन्। संयुक्त राज्य अमेरिकाको लगुना बिच, क्यालिफोर्नियामा रहेको काली मन्दिर; र ग्रामीण रस, न्युयोर्कमा रहेको श्री राजराजेश्वरी पीठम्, मन्दिर यसका केही उदाहरणहरू हुन्। देवी पूजाप्रति आकर्षित केही नारीवादी र न्यु एज अध्यात्मका सहभागीहरूले शाक्त धर्मलाई "पूर्णता र उपचारको प्रतीक" का रूपमा सुझाव दिन्छन्, जुन विशेषगरी "दबाइएको महिला शक्ति र कामुकता"सँग सम्बन्धित छ।

बौद्ध धर्म

नेपाल र तिब्बतमा पाइने तान्त्रिक बौद्ध धर्म (वज्रयान परम्परा) र हिन्दु धर्मको तान्त्रिक शाक्त परम्पराबीच विचार, अनुष्ठानको व्याकरण र धारणाहरूको महत्त्वपूर्ण आदानप्रदान भएको छ। दुबै अभियानहरूले महिला देवीहरूलाई सम्मान गर्छन्। 'मिरान्डा स'का अनुसार, "बौद्ध धर्म र शाक्त धर्मको सङ्गमको व्याख्या गर्दा तान्त्रिक बौद्ध धर्मलाई उचित रूपमा शाक्त बौद्ध धर्म भन्न सकिन्छ"।

दक्षिणपूर्वी एसिया (बैङ्कक) मा अर्धनारीश्वर

मातृका – माता देवीहरू – शाक्त-हिन्दु र वज्रयान-बौद्ध दुवै धर्ममा पाइन्छन्।

एलोरा गुफाबाट करिब १०० किलोमिटर टाढा रहेका र छैटौँ देखि सातौँ शताब्दीका मानिने बौद्ध औरङ्गाबाद गुफामा बुद्धको छेउमा बौद्ध मातृकाहरू (शाक्त धर्मका माता देवीहरू) देखिन्छन्। यी गुफाहरूमा रहेका अन्य देवीहरूमा दुर्गा पनि समावेश छिन्। यी बौद्ध गुफाहरूमा रहेका देवीहरूको मूर्ति शिल्प हिन्दु शाक्त परम्परासँग मिल्दोजुल्दो त छ तर ठ्याक्कै एउटै भने छैन। "सात देवी माता" अन्य बौद्ध गुफाहरू र साहित्यहरूमा पनि पाइन्छन् जसमा बौद्ध ग्रन्थ मञ्जुश्रीमूलकल्प र वैरोचनाभिसम्बोधि मा यसबारे चर्चा गरिएको छ।

जैन धर्म

जैन धर्मका विद्यादेवी र शासनदेवीहरू जस्ता धारणाहरूलाई शाक्त परम्परासँग मिल्दोजुल्दो मानिन्छ।

सिख धर्म

गुरु गोविन्द सिंहलाई श्रेय दिइने सिखहरूको माध्यमिक धर्मग्रन्थ दशम ग्रन्थमा हिन्दु देवीको उग्र योद्धा रूप चण्डीका बारेमा धेरै खण्डहरू समावेश छन्। धार्मिक अध्ययनका प्राध्यापक निक्की-गुणइन्दर कौर सिंहका अनुसार, दशम ग्रन्थ मा दुर्गा देवीका कथाहरू प्राचीन शक्ति पौराणिक कथाहरूका परिमार्जित रूप हुन्। यस सिख धर्मग्रन्थको ठूलो हिस्सा हिन्दु धर्मको मार्कण्डेय पुराण मा पाइने शाक्त ग्रन्थ देवी माहात्म्य का शिक्षाहरूमा आधारित छ।