शान्ता

शान्तासँग ऋष्यशृङ्ग अयोध्या यात्रा गर्दै
वंशावली
अभिभावकहरू	दशरथ (जैविक पिता) रोमपद (धर्मपुत्र बनाउने पिता) (पिता) कौशल्या (जैविक माता) वर्षिणी (धर्मपुत्र बनाउने माता) (माता)
भाइबहिनीहरू	राम (दाजु) चतुरङ्ग (धर्मदाइ)
जीवनसाथी	ऋष्यशृङ्ग

शान्ता हिन्दु महाकाव्य रामायणका अनुसार अङ्ग देशकी राजकुमारी हुन्। उनी ऋषि ऋष्यशृङ्गकी पत्नी हुन्। रामायणको उत्तरी संस्करण र पछिल्ला भारतीय साहित्यहरूमा उनलाई राजा दशरथ र रानी कौशल्याकी छोरीको रूपमा मानिन्छ, जसलाई पछि राजा रोमपद र रानी वर्षिणीले धर्मपुत्रीका रूपमा ग्रहण गरेका थिए।

पौराणिक कथाहरूका अनुसार राजा दशरथका मित्र अङ्गराज रोमपद सन्तानविहीन थिए। त्यसैले दशरथले आफ्नी जेठी छोरी शान्तालाई रोमपदलाई धर्मपुत्रीका रूपमा दिएका थिए। पछि अङ्ग देशमा परेको अनावृष्टि अन्त्य गर्न ऋष्यशृङ्ग ऋषिलाई ल्याइएको थियो र शान्ताको विवाह उनैसँग भएको थियो। उनकै परामर्श र नेतृत्वमा राजा दशरथले पुत्र प्राप्तिका लागि पुत्रकामेष्टि यज्ञ सम्पन्न गरेका थिए, जसबाट राम, भरत, लक्ष्मण र शत्रुघ्नको जन्म भएको थियो।

पौराणिक कथा

शान्ता वेद, कला, शिल्प र युद्धकलामा शिक्षित थिइन् र उनी अत्यन्त सुन्दरी मानिन्थिन्। एक दिन, जब उनका पिता राजा लोमपाद शान्तासँग कुराकानीमा व्यस्त थिए, एक ब्राह्मण मनसुनको समयमा खेतीपातीका लागि मद्दत माग्न आउँछन्। लोमपादले ती ब्राह्मणको दुरावस्थाप्रति ध्यान दिँदैनन्। यसबाट क्रुद्ध भएका ब्राह्मणले राज्य छोडेर जान्छन्। आफ्ना भक्तको अपमान सहन नसकी वर्षाका देवता इन्द्रले मनसुनमा वर्षा गराउँदैनन्, जसका कारण राज्यमा खडेरी पर्न जान्छ। यसैबीच, दशरथ आफ्नो विरासत अगाडि बढाउन र वंश रक्षाका लागि छोरा चाहन्थे। दुवै राज्यका समस्याहरू पूर्ण ब्रह्मचर्य पालन गर्ने ब्राह्मणद्वारा सम्पन्न गरिने यज्ञबाट मात्र समाधान हुन सक्ने सल्लाह दिइएको हुन्छ र त्यस्तो व्यक्ति केवल ऋष्यशृङ्ग मात्र थिए।

ऋष्यशृङ्गलाई उनका पिता विभाण्डक ऋषिले महिलाहरूको ज्ञान र समाजबाट अलग राखेर हुर्काएका थिए। उनलाई सहरमा ल्याएर आवश्यक यज्ञ अनुष्ठानहरू गर्न मनाउनुपर्ने थियो। विभाण्डकको शक्ति र क्रोधको डर हुँदाहुँदै पनि दुवै राजाहरूले बालकलाई सामान्य समाजसँग परिचित गराउन युवतीहरू पठाउँछन्। अन्ततः शान्ताले यो कार्य पूरा गर्छिन् र ऋष्यशृङ्गको विवाह शान्तासँग हुन्छ। त्यसपछि उनी अङ्गका लागि यज्ञ गर्न सहमत हुन्छन्। यज्ञको मन्त्रोच्चारणका क्रममा भारी वर्षा हुन्छ, जनता हर्षित हुन्छन् र अङ्ग देशमा उत्सवहरू मनाइन्छ।

ऋष्यशृङ्गले दशरथको सन्तान प्राप्तिका लागि पुत्रकामेष्टि यज्ञ पनि सम्पन्न गर्छन् जसको फलस्वरूप राम, भरत र जुम्ल्याहा दाजुभाइ लक्ष्मण र शत्रुघ्नको जन्म हुन्छ।

पूजाअर्चना

हिमाचल प्रदेशको कुल्लु जिल्ला र कर्नाटकको शृङ्गेरी सहरमा शान्ता र उनका पति ऋष्यशृङ्गका लागि समर्पित मन्दिरहरू रहेका छन्।