शार्ङ्ग

गुजरातको रानी की वावमा विष्णुको अवतार रामले शार्ङ्ग धनुष धारण गरेको मूर्ति

शार्ङ्ग वा शारङ्ग हिन्दु धर्मका प्रमुख देवता विष्णुको दिव्य धनुष हो। यो धनुष मुख्य रूपमा विष्णुको अवतार रामसँग सम्बन्धित छ। दक्षिण भारतमा शारङ्गलाई सामान्यतया कोदण्ड पनि भनिन्छ, जसको शाब्दिक अर्थ धनुष हुन्छ। भगवान रामलाई प्रायः कोदण्ड धारण गर्ने हुनाले कोदण्डपाणि भनेर प्रशंसा गरिन्छ। यस धनुषको उल्लेख विष्णु सहस्रनाममा पनि गरिएको छ।

पौराणिक कथाहरू

शार्ङ्ग धनुष विष्णुका अवतारहरू दशावतार मध्ये परशुराम, राम र कृष्णद्वारा प्रयोग गरिएको हुनाले विशेष मानिन्छ। रामले आफ्नो महाकाव्यमा यो धनुष धारण गर्छन् र पद्म पुराणमा पनि उनले यो धनुष बोकेको उल्लेख गरिएको छ। यो धनुष उनलाई विष्णुका पूर्व अवतार परशुरामले प्रदान गरेका थिए। रामायणमा, क्षत्रियहरूको संहार गर्ने प्रसिद्ध ब्राह्मण योद्धा परशुरामले यस धनुषको कथा सुनाउँछन्। विश्वकर्माले विष्णु र शिवमध्ये को श्रेष्ठ भन्ने प्रश्नको समाधान गर्न पिनाक र शारङ्ग नामक दुई धनुषहरू निर्माण गरेका थिए। यसमा विष्णु विजयी भए र शिवले आफ्नो धनुष मिथिलाका राजालाई प्रदान गरे। विष्णुको धनुष ऋचीक हुँदै परशुरामका पिता जमदग्निसम्म पुग्छ र पिताको हत्यापछि परशुरामले यसलाई प्राप्त गर्छन्। परशुरामले रामलाई यदि उनले यो धनुषमा ताँदो चढाउन सक्छन् भने आफूसँग युद्ध गर्न चुनौती दिन्छन्। जब राजकुमार रामले यो सफलतापूर्वक सम्पन्न गर्छन्, तब परशुरामले आफ्नो पराजय स्वीकार गर्दै आफ्नो निवास स्थानमा फर्कन्छन्।

पद्म पुराणकै अर्को एक कथामा, धेरै महान् ऋषिहरूबीच कुन देवता सबैभन्दा बढी पूजनीय छन् भन्ने विषयमा बहस हुन्छ। उनीहरूले परीक्षणका लागि भृगु ऋषिलाई पहिले शिव, त्यसपछि ब्रह्मा र अन्तमा विष्णुको निवासमा पठाउँछन्। भृगुले शिवलाई पार्वतीसँग समय बिताइरहेको, ब्रह्मालाई रज गुणका पक्षहरूमा व्यस्त रहेको र विष्णुलाई शेषनागमा सुतिरहेको तथा उनकी पत्नी लक्ष्मीले उनको खुट्टा मिचिरहेको पाउँछन्। क्रोधित भृगुले विष्णुको छातीमा लात्तीले हान्दा, विष्णुले ऋषिलाई न्यानो अभिवादन गर्छन् र उनको खुट्टाको स्पर्शले आफू धन्य भएको महसुस गर्छन्। त्यसपछि भृगुले विष्णुको प्रशंसा गर्दै उनलाई शारङ्ग धनुषको धारकको रूपमा सम्बोधन गर्छन्।

कृष्ण र नरकासुर बीचको युद्धको केही संस्करणहरूमा, कृष्णकी दोस्रो रानी सत्यभामाले असुरको वध गर्न उनको धनुष (शारङ्ग) प्रयोग गरेको उल्लेख छ।

साहित्यमा

चेन्नईको टीटीडी मन्दिरमा शार्ङ्ग (कोदण्ड) धनुष धारण गरेका रामको मूर्ति

महाभारतमा, युधिष्ठिरले कृष्णलाई शार्ङ्ग धनुषधारीका रूपमा प्रशंसा गरेका छन्। विष्णु पुराणका अनुसार, कृष्णले जरासन्धलाई पराजित गर्न यस धनुषको प्रयोग गर्छन्। कृष्णलाई सहयोग गर्न स्वर्गबाट शारङ्ग धनुष, कौमोदकी गदा र अक्षय बाण भएका दुईवटा ढोकाहरू प्रकट हुन्छन्; त्यसैगरी कृष्णका दाजु बलरामका लागि हलो र सौनन्द नामको मुसल प्रकट हुन्छन्। यी दुई दाजुभाइ मिलेर जरासन्धलाई पराजित गर्छन्। पद्म पुराणमा, विष्णुले जालन्धरसँग युद्ध गर्न यसै धनुषको प्रयोग गरेको उल्लेख छ। सोही पुराणका अनुसार, कृष्णले आफ्नी पटरानी रुक्मिणीको हरण गर्ने समयमा शारङ्ग धनुषबाट बाण प्रहार गरेका थिए; उनले रुक्मिणीका दाजु रुक्मीलाई पराजित गर्दै बाणद्वारा शत्रुको रथ र ध्वजा नष्ट गरिदिएका थिए। पछि, कृष्णले बाणकै सहायताले रुक्मीको तरबार पनि नष्ट गरिदिए। कृष्णले रुक्मीलाई बाँधेर र उनको टाउको खौरिएर अपमानित गरेका थिए।