शेषनाग

शेष
नागहरूका राजा
शेषनगको मूर्ति, काठमाडौँ
अन्य नामहरू	शेषनाग, आदिशेष, सङ्कर्षण अनन्त
आबद्ध	वैष्णव सम्प्रदाय विष्णुका भक्त
वासस्थान	वैकुण्ठ क्षीर सागर पाताल
मन्त्र	ॐ शेषनागाय विद्महे अनन्ताय च धीमहि तन्नो नागः प्रचोदयात्
वंशावली
अभिभावकहरू	कश्यप (पिता) कद्रु (माता)
भाइबहिनीहरू	मनसा, वासुकी र तक्षक लगायत धेरै
रानी	नागलक्ष्मी
सन्तानहरू	सुलोचना

शेष जसलाई शेषनाग र आदिशेष नामले पनि चिनिन्छ, हिन्दु धर्मका एक नाग देवता र नागहरूका राजा हुन्। उनी सृष्टिका आदिम प्राणीहरूमध्ये एक मानिन्छन्। पुराणहरूका अनुसार, शेषले ब्रह्माण्डका सबै ग्रहहरूलाई आफ्नो फणामा धारण गरेका छन् र आफ्ना सबै मुखबाट निरन्तर भगवान विष्णुको महिमा गायन गर्दछन्। उनलाई कहिलेकाहीँ अनन्त वा अनन्त शेष पनि भनिन्छ।

विष्णुको नारायण रूपलाई प्रायः शेषमाथि विश्राम गरिरहेको चित्रण गरिन्छ जहाँ उनकी पत्नी लक्ष्मी साथमा रहन्छिन्। गरुडका साथसाथै शेषलाई पनि विष्णुको दुई वाहन वा आसनमध्ये एक मानिन्छ। शेषले त्रेता युगमा विष्णुका अवतार रामका भाइ लक्ष्मणका रूपमा र केही परम्परा अनुसार, द्वापर युगमा विष्णुका अवतार कृष्णका दाजु बलरामका रूपमा पृथ्वीमा विभिन्न मानव रूप वा अवतारमा जन्म लिएको मानिन्छ।

महाभारत (आदि पर्व) का अनुसार, उनका पिता कश्यप र माता कद्रु हुन्, यद्यपि अन्य विवरणहरूमा उनलाई विष्णुद्वारा सिर्जित आदिम प्राणीको रूपमा वर्णन गरिएको छ। उनको नामको अर्थ "बाँकी रहने" हुन्छ, जुन संस्कृत धातु शिष् बाट आएको हो; किनभने प्रत्येक कल्पको अन्त्यमा संसारको विनाश हुँदा पनि शेष यथावत् रहन्छन्।

स्वरूप

आदिशेषमाथि विश्राम गरिरहेका नारायण, उनकी पत्नी लक्ष्मीले खुट्टा मिचिरहेको अवस्थामा

शेषलाई सामान्यतया एक विशाल स्वरूपमा चित्रण गरिन्छ जुन अन्तरिक्षमा कुण्डली बनाएर तैरिरहेको हुन्छ, वा क्षीर सागरमाथि तैरिएर भगवान विष्णु शयन गर्ने (सुत्ने) ओछ्यानको रूपमा रहेको हुन्छ। कहिलेकाहीँ उनलाई पाँच-टाउको, सात-टाउको वा दस-टाउको भएको नागको रूपमा चित्रण गरिन्छ; तर सामान्यतया उनी एक हजार-टाउको, पाँच हजार-टाउको वा दश लाखवटा सम्म टाउको भएको नागको रूपमा देखाइन्छन् भने कहिलेकाहीँ उनको प्रत्येक टाउकोले अलङ्कृत मुकुट पहिरिएको हुन्छ।

अवतारहरू

लक्ष्मणको रूपमा, शेषले आफ्नो प्रभुलाई राम अवतारमा साथ दिएका थिए।

बलरामको रूपमा, शेषले कृष्ण अवतारमा विष्णुलाई साथ दिएका थिए।

शेषले पृथ्वीमा छ वटा अवतार लिएको विश्वास गरिन्छ। सत्य युगमा, उनी अधर्मी हिरण्यकशिपुको वध गर्न अवतरित भएका विष्णुको नरसिंह अवतारका लागि आसन बन्न आफ्नो मूल स्वरूपमा आएका थिए।

त्रेता युगमा, शेषले विष्णुका (रामका रूपमा) भाइ लक्ष्मणका रूपमा जन्म लिए। हनुमान र सीताका साथसाथै लक्ष्मण रामायणका एक अत्यन्त प्रमुख पात्र हुन्। उनकी पत्नी नागलक्ष्मीले सीताकी बहिनी उर्मिलाका रूपमा जन्म लिएकी थिइन्।

द्वापर युगमा, उनी पुनः विष्णुका (कृष्णका रूपमा) दाजु बलरामका रूपमा अवतरित भएको उल्लेख छ। यो प्रायः दशावतारको मूल सूचीसँग विवादित छ, जहाँ बलरामलाई पनि विष्णुको अवतार मानिन्छ। उनकी पत्नीले राजा ककुद्मीकी छोरी रेवतीको रूपमा जन्म लिएकी थिइन्।

कलियुगमा, श्रीवैष्णव परम्परा अनुसार, उनी पतञ्जलि, रामानुज, र माणावाल मामुनिगलका रूपमा जन्मिएका थिए। कलियुगमा उनलाई भगवानले साथ दिएका थिएनन् भने उनी एक शान्त अवतारका रूपमा मानिसहरूमा भक्ति फैलाउन एक्लै अवतरित भएका थिए।

श्री वैष्णव सम्प्रदायले यो पनि भन्दछ कि बलराम विष्णु र शेष दुवैका अवतार हुन्। श्रीमद्भागवत गीतामा, कुरुक्षेत्रको युद्ध मैदानको बीचमा कृष्णले आफ्नो सर्वव्यापकताको व्याख्या गर्दै भन्नुभएको छ: "नागहरूमा, म अनन्त हुँ", जसले शेषको महत्त्वलाई दर्शाउँछ।

गौडीया वैष्णव सम्प्रदायका अनुसार, शेषले नित्यानन्दका रूपमा अवतार लिएका थिए, जो भगवान कृष्णका अवतार मानिने चैतन्य महाप्रभुका मित्र र सहयोगी थिए।