संयुक्त राष्ट्र संघ

स्वतन्त्र विश्वकोश, नेपाली विकिपिडियाबाट
Jump to navigation Jump to search
संयुक्त राष्ट्र संघ
الأمم المتحدة
聯合國
Organisation des Nations Unies
Организация Объединённых Наций
Organización de las Naciones Unidas
झण्डा Emblem
संयुक्त राष्ट्र संघका सदस्य राष्ट्रहरू
संयुक्त राष्ट्र संघका सदस्य राष्ट्रहरू
मुख्यालयअन्तर्राष्ट्रिय क्षेत्र, न्यू योर्क
आधिकारिक भाषा
सदस्यता १९३ सदस्य राष्ट्र
२ रेखदेख सदस्य
नेताहरू
 -  महासचिब पोर्चुगल एन्टोनियो गुटेरेस
 -  उप-महासचिब स्विडेन जन इलियासन
 -  महा सभा अध्यक्ष एन्टिगुआ र बर्बुडा जोन विलियम अशे
 -  आर्थिक तथा सामाजिक परिषद अध्यक्ष अष्ट्रिया मार्टिन सजडिक
 -  सुरक्षा परिषद अध्यक्ष लक्जेम्बर्ग सिल्भी लुकास (मार्च २०१४)
स्थापना
 -  बडापत्र हस्ताक्षर २६ जुन १९४५ (१९४५-०६-२६) 
 -  बडापत्र मन्जुर २४ अक्टोबर १९४५ (१९४५-१०-२४) 
वेबसाइट
un.org

संयुक्त राष्ट्र संघ एक अन्तराष्ट्रिय संस्था हो। यसको स्थापना २४ अक्टोबर १९४५ मा भएको हो। यसमा हाल १९३ राष्ट्रहरू सदस्य छन्, जसमा संसारका सबैजसो देशहरू पर्छ। सबै सदस्य राष्ट्रहरूलाई अन्तर्राष्ट्रिय कानुन, अन्तर्राष्ट्रिय सुरक्षा, आर्थिक विकास र सामाजिक निष्पक्षतामा आपसी सहयोग मिलोस भन्ने उद्देश्यसाथ संयुक्त राष्ट्र संघको स्थापना भएको हो। मुलत: अन्तर्राष्ट्रिय संघर्षमा हस्तक्षेप गर्ने सहज होस भनि दोस्रो विश्वयु्द्धको विजयी राष्ट्रहरू मिलेर यसको स्थापना भएको हो। तिनको सोचाईमा दोस्रो विश्वयु्द्धमा भोगिएको विध्वसं संसारले फेरी भोग्नु नपरोस भन्ने थियो।

संयुक्त राष्ट्रसँगको औपचारिक कामकाजमा अङ्ग्रेजी, चिनियाँ, फ्रान्सेली, रुसी, स्पेनी(स्पेनिश) र अरबी भाषाको प्रयोग हुन्छ।

संयुक्त राष्ट्रका सदस्य राष्ट्रहरू

अङ्गहरू[सम्पादन गर्ने]

संयुक्त राष्ट्रमा ६ प्रमुख अङ्गहरू छन्। ती हुन् -

उद्देश्य[सम्पादन गर्ने]

  • अन्तराष्ट्रिय शान्ति र सुरक्षा कायम राख्ने।
  • जनताको समान अधिकार र आत्मनिर्णयको सिद्धान्तको सम्मानको आधारमा राष्ट्रहरूबीच मैत्रीपूर्ण सम्बन्धको विकास गर्ने।
  • आर्थिक, सामाजिक, सांस्कृतिक वा विश्वकल्याणकारी प्रकृतिका अन्तराष्ट्रिय समस्याहरूको समाधान गर्नमा तथा जाति, लिङ्ग, भाषा वा धर्मसम्बन्धी भेदभाव नराखी सबैका लागि मानवअधिकारहरू एवं मौलिक स्वतन्त्रताहरूप्रतिको सम्मानलाई बढावा दिनमा र प्रोत्साहित पार्नमा सहयोग प्राप्त गर्ने।
  • यी उद्देश्यहरू प्राप्त गर्न सदस्य राष्ट्रहरूको काम कार्यबाहीमा सामञ्जस्यता ल्याउन संयुक्त राष्ट्रसंघलाई केन्द्र बनाउने।

आधारभूत सिद्धान्त[सम्पादन गर्ने]

  • सबै सदस्य राष्ट्रहरू सार्वभौमिक सत्तासम्पन्न र समान हुन्।
  • बडापत्रअन्तर्गत आफ्ना दायित्वहरू पालन गर्न सबै प्रणबद्ध छन्।
  • आफ्ना अन्तराष्ट्रिय कलहहरू शान्तिपूर्ण साधनहरूद्वारा र अन्तराष्ट्रिय शान्तिसुरक्षा एवं न्यायनिसाफ खतरामा नपर्ने तरवले तय गर्ने प्रणबद्ध छन्।
  • अन्तराष्ट्रिय सम्बन्धहरूको सन्दर्भमा कुनै पनि सदस्य राष्ट्रले अरू राष्ट्रको प्रदेश तथा राजनीतिक स्वतन्त्रताको विरूद्ध शक्तिको प्रयोग वा धम्की दिने छैन।
  • बडापत्रअनुसार संयुक्त राष्ट्रसंघले कुनै कारबाही गरेको बखत यसलाई हरसंभव साहयता दिन र शान्तिको संरक्षण वा पुनर्स्थापना गर्न संयुक्त राष्ट्रसंघले कुनै राष्ट्रको विरुद्ध कारबाही गरिरहँदा त्यस राष्ट्रको सहायता नगर्न पनि सबै प्रणबद्ध छन्।
  • जहाँसम्म शान्ति र सुरक्षा बनाइराख्नको निमित्त आवश्यक छ सदस्य नभएका मुलुकहरूले पनि बडापत्रका सिद्धान्त अनुरूप व्यवहार गर्ने छन् भन्ने सुनिश्चित बनाउन संघले प्रबन्ध गर्नेछ।

इतिहास[सम्पादन गर्ने]

स्थायी सदस्य राष्ट्रहरु[सम्पादन गर्ने]

संयुक्त राष्ट्र संघका महासचिव[सम्पादन गर्ने]

संयुक्त राष्ट्र संघका महासचिवहरू[१]
No. नाम देश पद सम्भालेको मिति पद छोडेको मिति टिप्पणी
1 ट्रिग्भे ली  नर्वे २ फेब्रुअरी १९४६ १० नोभेम्बर १९५२ त्यागपत्र; पहिलो महासचिव स्केन्डिनेभिया
2 ड्याग ह्यामरसोल्ड  स्वीडेन १० अप्रेल १९५३ १८ सेप्टेम्बर १९६१ मृत्यु (पदमा रहँदा)
3 यु थाँट  बर्मा ३० नोभेम्बर १९६१ १ जनवरी १९७२ एसियाबाट प्रथम महासचिव
4 कर्ट वॉल्डहाइम  अष्ट्रिया १ जनवरी १९७२ १ जनवरी १९८२
5 जेवियर पेरिज डी कुईलर  पेरु १ जनवरी १९८२ १ जनवरी १९९२ अमेरिकाबाट प्रथम महासचिव
6 बुत्रोस बुत्रोस-घाली  मिश्र १ जनवरी १९९२ १ जनवरी १९९७ अफ्रिकाबाट प्रथम महासचिव
7 कोफी अन्नान  घाना १ जनवरी १९९७ १ जनवरी २००७
8 वान कि मुन  दक्षिण कोरिया १ जनवरी २००७ २०१६ डिसेम्बर ३१
9. एन्टोनियो गुट्रेस  पोर्चुगल १ जनवरी २०१७ बहालवाला

संघका स्वतंत्र संस्थाहरू[सम्पादन गर्ने]

संयुक्त राष्ट्र संघका विशिष्ट संस्थाहरु
सं. अंग्रेजी लघुनाम लोगो संस्था मुख्यालय अध्यक्ष स्थापना
1 FAO
खाद्य एवं कृषि संगठन
खाद्य एवं कृषि संगठन इटाली रोम, इटली सेनेगल जैकस डियोफ १९४५
2 IAEA
अन्तर्राष्ट्रीय परमाणु ऊर्जा अभिकरण
अन्तराष्ट्रिय परमाणु ऊर्जा अभिकरण अष्ट्रिया भिएना, अस्ट्रिया जापान युकीया अमानो १९५७
3 ICAO
अन्तर्राष्ट्रिय नागरिक उड्डयन संगठन
अन्तराष्ट्रिय नागरिक उड्डयन संगठन क्यानडा मॉन्ट्रियल, क्यानाडा फ्रान्स रेमंड बेन्जामिन १९४७
4 IFAD
अंतर्राष्ट्रीय कृषि विकास कोष
अन्तराष्ट्रिय कृषि विकास कोष इटाली रोम, इटली नाइजेरिया कनायो एफ न्वान्ज़े १९७७
5 ILO अन्तरराष्ट्रिय श्रम सङ्गठन स्विजरल्याण्ड जेनेभा, स्विट्जरल्यान्ड चिली जुआन सोमाविया १९४६
6 IMO
अंतर्राष्ट्रीय सागरीय संगठन
अंतर्राष्ट्रीय सागरीय संगठन संयुक्त अधिराज्य लण्डन, बेलायत ग्रीस ई. मित्रोपौलुस १९४८
7 IMF अन्तराष्ट्रिय मुद्रा कोष अन्तराष्ट्रिय मुद्रा कोष संयुक्त राज्य अमेरिका वाशिंगटन, संयुक्त राज्य अमेरिका फ्रान्स डोमिनीक स्ट्रॉस काह्न १९४५
8 ITU अन्तर्राष्ट्रिय दूरसंचार संघ स्विजरल्याण्ड जेनेभा, स्विट्जरल्यान्ड माली हमादोऊं टौरे १९४७
9 UNESCO
संयुक्त राष्ट्र शैक्षिक, वैज्ञानिक एवं सांस्कृतिक संगठन
संयुक्त राष्ट्र शैक्षिक, वैज्ञानिक एवं सांस्कृतिक संगठन फ्रान्स पेरिस, फ्रान्स बुल्गेरिया आयरीना बोकोवा १९४६
10 UNIDO संयुक्त राष्ट्र औद्योगिक विकास संगठन अष्ट्रिया भिएना, अस्ट्रिया सेरा लियोन कान्देह युमकेला १९६७
11 UPU
वैश्विक डाक संघ
वैश्विक हुलाक संघ स्विजरल्याण्ड बर्न, स्विट्जरल्यान्ड फ्रान्स एदुआर्दो डायन १९४७
12 WB
विश्व बैंक
विश्व बैंक संयुक्त राज्य अमेरिका वाशिंगटन, सं.रा संयुक्त राज्य अमेरिका रॉबर्ट बी ज़ोलिक १९४५
13 WFP विश्व खाद्य कार्यक्रम इटाली रोम, इटली संयुक्त राज्य अमेरिका जोसेट शीरान १९६३
14 WHO
विश्व स्वास्थ्य संगठन
विश्व स्वास्थ्य सङ्गठन स्विजरल्याण्ड जेनेभा, स्विजरल्याण्ड हङकङ मार्गरेट चैन १९४८
15 WIPO
वर्ल्ड इन्टलेक्चुअल प्रोपर्टी ऑर्गनाइजेशन
वर्ल्ड इन्टलेक्चुअल प्रोपर्टी ऑर्गनाइजेशन स्विजरल्याण्ड जेनेवा, स्विजरल्याण्ड अस्ट्रेलिया फ्रांसिस गुरी १९७४
16 WMO
विश्व मौसम संगठन
विश्व मौसम संगठन स्विजरल्याण्ड जेनेवा, स्विट्जरल्याण्ड रसिया एलेक्ज़ेन्डर बेद्रित्स्की १९५०
17 WTO
विश्व पर्यटन संगठन
विश्व पर्यटन संगठन स्पेन मद्रीद, स्पेन जोर्डन तालिब रिफाई १९७४

संयुक्त राष्ट्र संघका धेरै कार्यक्रम र एजेंसिहरूको अतिरिक्त १४ स्वतंत्र संस्थाहरूसित यसको व्यवस्था गठित हुन्छ। स्वतंत्र संस्थाहरूमा विश्व बैंक, अन्तराष्ट्रिय मुद्रा कोषविश्व स्वास्थ्य सङ्गठन शामिल छन्। यी संस्थाहरूको संयुक्त राष्ट्र संघसित साथ सहयोग समझौता छ। संयुक्त राष्ट्र संघका आफ्ना केही प्रमुख संस्थाहरू र कार्यक्रम छन्। [२] यो यसप्रकार छ:

संरचना[सम्पादन गर्ने]

संयुक्त राष्ट्र संघको प्रधान अंगहरु [३]
संयुक्त राष्ट्र महासभा
—  सम्पूर्ण राष्ट्र संघ सदस्यको बिचार संसद  —
सचिवालय
— संयुक्त राष्ट्रको प्रशासनिक अंग —
अन्तर्राष्ट्रिय न्यायालय
— अन्तर्राष्ट्रिय कानुनको सर्वव्यापी न्यायलय —
UN General Assembly hall
Headquarters of the UN in New York City
International Court of Justice
  • राज्यको गैर अनिवार्य सिफारिस समाधान गर्नुका साथै सुरक्षा परिषदलाई सल्लाह सुझाव दिन सक्दछ;
  • सुरक्षा परिषदद्वारा संघमा नयाँ राष्ट्रको प्रवेश सिफारिसलाई फैसला गर्न सक्दछ;
  • बजेट माथि छलफल गर्न;
  • सुरक्षा परिषदको अस्थाई सदस्य छान्न ।
  • संयुक्त राष्ट्र संघको बर्तमान ढाँचालाई सहयोग गर्नु;
  • संघको अध्यक्ष – राष्ट्रसंघका महासचिव – महासभाबाट ५ बर्षको लागि छानिएको हुन्छ जुन यस संगठनको प्रमुख व्यक्ति हुन्छ.
  • आफ्नो अधिकार क्षेत्र भित्र रहेर राज्य बीचको बिबाद समाधान गर्न;
  • उचित कानुनी सल्लाह दिनु;
  • बहुमतको आधारमा फैसला गरिन्छ. यहाँ रहने १५ जना न्याधिश महासभाबाट छानिएर आएको हुन्छ जसको कार्यकाल ९ बर्षको हुन्छ ।
सुरक्षा परिषद
— अन्तर्राष्ट्रिय सुरक्षा मुद्दा ब्यबस्थापनको लागी —
आर्थिक तथा सामाजिक परिषद्
— विश्व आर्थिक तथा सामाजिक मुद्दा हेर्नका लागी —
जिम्मा जमानी परिषद
— आधिकारिक क्षेत्र हेर्नका लागी (हाल निस्क्रिय) —
UN security council
UN Economic and Social Council
UN Trusteeship Council
  • अन्तर्राष्ट्रिय शान्ति तथा सुरक्षा सम्बन्धि मुद्दाको हल निकाल्न;
  • सुरक्षा परिषदको अनिवार्य प्रस्तावलाई मन्जुरी दिन सक्छ;
  • १५ सदस्य राष्ट्र रहने ब्यबस्था छ जस मध्ये ५ स्थायी सदस्य राष्ट्र (भेटो शक्ति प्रयोग गर्न सक्ने) तथा १० निर्वाचित सदस्य रहने ब्यबस्था रहेको छ ।
  • आर्थिक तथा सामाजिक मामिलामा राज्यलाई सहयोग गर्नु मुख्य काम हो;
  • ३ बर्षको लागी महासभाद्वारा ५४ सदस्यलाई यस परिषदमा काम गर्नका लागि पठाएको हुन्छ.
  • लिग अफ नेसनले गरेको जानदेशको आधारमा यो परिषदको मुख्य उद्देश्य उपनिवेशहरुको सिमा तथा सम्पति प्रबन्धन गर्नु रहेको थियो ;
  • सन् १९९४ देखि निस्क्रिय रहेको छ, जब पलाउले स्वतन्त्रता प्राप्त गर्यो ।

सन्दर्भ सामग्री[सम्पादन गर्ने]

  1. Former Secretaries-General–United Nations.
  2. संयुक्त राष्ट्र - एक परिचय।बीबीसी-हिन्दी
  3. "UN Charter: Chapter III", United Nations, अभिगमन मिति २४ मार्च २००८ 

बाह्य कडी[सम्पादन गर्ने]

आधिकारिक वेबसाइड

अन्य