सन् १८१४

विकिपिडिया, एक स्वतन्त्र विश्वकोशबाट
अन्वेषणमा जानुहाेस् खाेजमा जानुहाेस्


नेपालमा घटेका घट्नाक्रमहरु[सम्पादन गर्नुहोस्]

एङ्ग्लो-नेपाल युद्ध (१८१४ देखि १८१६); सुगौली सन्धिमा परिणत भयो जसले नेपालको वर्तमान सिमाना निर्धारण गर्यो र राजनीतिक अस्थिरताको बीउ रोप्यो।

विस्तार विवरण[सम्पादन गर्नुहोस्]

नेपालको शाह युग गोरखा राजा पृथ्वीनारायण शाहले मल्ल संघको राजधानी रहेको काठमाडौं उपत्यकामा आक्रमण गरेपछि सुरु भएको थियो। त्यसबेलासम्म काठमाडौं उपत्यकालाई मात्र नेपाल भनिन्थ्यो। महासंघले ईस्ट इण्डिया कम्पनीसँग मद्दतको लागि अनुरोध गर्यो र 1767 मा कप्तान किनलकको नेतृत्वमा 2,500 संख्याको एक असुविधाजनक र असुरक्षित अभियानको नेतृत्व गरिएको थियो। यो अभियान एक प्रकोप थियो; गोर्खाली सेनाले मलेरिया वा निराशाको चपेटामा नपरेकाहरूलाई सजिलै पराजित गर्यो। यो प्रभावहीन ब्रिटिश सेनाले गोर्खालीहरूलाई बन्दुकहरू प्रदान गर्‍यो र गोरखाहरूलाई आत्मविश्वासले भरिदियो, सम्भवतः उनीहरूले भविष्यका युद्धहरूमा आफ्ना विरोधीहरूलाई कम मूल्याङ्कन गर्न बाध्य बनायो।

कीर्तिपुरको युद्धबाट सुरु भएको पृथ्वीनारायण शाहले काठमाडौं उपत्यकाको विजय र कब्जा गरेपछि उनको राज्यको राजधानी गोरखाबाट काठमाडौं सारिएको थियो र त्यसपछि उनले र उनका सन्तानहरूले बनाएको साम्राज्यलाई किर्तिपुरको रूपमा चिनिन थाल्यो। नेपाल। साथै, धनी काठमाण्डौ उपत्यकाको आक्रमणले गोरखा सेनालाई यस क्षेत्रमा आफ्नो मार्शल महत्वाकांक्षालाई अगाडि बढाउन आर्थिक सहयोग प्रदान गर्‍यो।

उत्तरमा, तथापि, व्यापार र पहाडी पासहरूको नियन्त्रणमा लामो समयदेखि चलिरहेको विवादमा तिब्बतमा आक्रामक आक्रमणहरूले चिनियाँ हस्तक्षेपलाई उत्प्रेरित गर्यो। 1792 मा चिनियाँ क्यानलोङ सम्राटले नेपालीहरूलाई तिब्बतबाट राजधानीको 5 किलोमिटर (3.1 माइल) भित्र काठमाण्डौमा धपाउन सेना पठाए। कार्यवाहक रेजेन्ट बहादुर शाह (पृथ्वी नारायणका कान्छो छोरा) ले भारतका तत्कालीन ब्रिटिश गभर्नर-जनरललाई सहयोगको लागि अपील गरे। चिनियाँहरूसँग टकरावबाट बच्नको लागि, गभर्नर-जनरलले सेनाहरू पठाउनुभएन तर क्याप्टेन किर्कप्याट्रिकलाई मध्यस्थकर्ताको रूपमा पठाउनुभयो। तर, उनी आउनुअघि नै चीनसँगको युद्ध सकिएको थियो ।

तिब्बत मामिलाले गढवाल राज्यमा पूर्व नियोजित आक्रमणलाई स्थगित गरेको थियो, तर 1803 सम्म गढवालका राजा प्रद्युमन शाह पनि पराजित भएका थिए। सन् १८०४ को जनवरीमा उनी संघर्षमा मारिए र उनको सम्पूर्ण जग्गा कब्जा गरियो। अझ पश्चिममा, सेनापति अमरसिंह थापाले पहाडी क्षेत्रको सबैभन्दा बलियो किल्ला कांगडा, हिमाचल प्रदेशसम्मको भूमिलाई ओगटेर घेरा हालेका थिए। यद्यपि, पञ्जाबको सिख राज्यका शासक महाराजा रञ्जित सिंहले हस्तक्षेप गरी सन् १८०९ सम्ममा नेपाली सेनालाई सतलज नदीको पूर्वतिर धपाए।

कारणहरू
युद्धको अघिल्लो वर्षहरूमा, ब्रिटिशहरूले आफ्नो प्रभावको क्षेत्र विस्तार गर्दै थिए। नेपालीहरूले पूर्वमा सिक्किम, पश्चिममा कुमाऊँ र गढवाल र दक्षिणमा अवधसम्म आफ्नो साम्राज्य विस्तार गरिरहँदा ब्रिटिश इस्ट इन्डिया कम्पनीले कलकत्ता, मद्रासको मुख्य आधारहरूबाट भारतमा आफ्नो स्थिति बलियो बनाएको थियो। र बम्बई। यो ब्रिटिश विस्तारलाई भारतमा पहिले नै प्रतिरोध गरिएको थियो, तीन एंग्लो-मराठा युद्धहरू साथै पञ्जाबमा जहाँ रणजीत सिंह र सिख साम्राज्यको आफ्नै आकांक्षाहरू थिए।

व्यापार[सम्पादन गर्नुहोस्]

नेपालसँगको द्वन्द्वको प्रमुख कारण आर्थिक कारण हो । अंग्रेजहरूले नेपाल हुँदै तिब्बतमा व्यापार गर्न नेपाल सरकारलाई मनाउन निरन्तर प्रयास गरेका थिए। विलियम किर्कप्याट्रिक (1792), मौलवी अब्दुल कादर (1795), र पछि विलियम ओ. नक्स (1801) को नेतृत्वमा धेरै प्रतिनिधिमण्डलहरूको बावजुद, नेपाली दरबारले एक इन्च पनि कम गर्न अस्वीकार गर्यो। युरोपेलीहरूका लागि देश खोल्नको लागि प्रतिरोधलाई नेपाली उपदेशमा संक्षेप गर्न सकिन्छ, "व्यापारीहरूसँग कस्तुरी आउँछ र बाइबलसँगै संगीन आउँछ।" [उद्धरण आवश्यक]

लर्ड हेस्टिङ्स हिमालय क्षेत्रमा पहुँच प्रदान गर्न सक्ने कुनै पनि व्यावसायिक अवसरको दुरुपयोग गर्न प्रतिकूल थिएनन्। उसलाई थाहा थियो कि यसले आफ्ना नियोक्ताहरूलाई सन्तुष्ट पार्नेछ र आफ्ना आलोचकहरूलाई मौन बनाउनेछ किनभने ईस्ट इण्डिया कम्पनी यस समयमा नगद प्रवाहको संकटको चपेटामा थियो। ओभरहेड, निवृत्तिभरण, र लाभांश तिर्न बेलायतमा पर्याप्त रकम चाहिन्छ; तर भारतबाट आवश्यक सम्पत्ति पठाउन समस्या भएको थियो। परम्परागत रूपमा कम्पनीले भारतीय उत्पादनहरू किनेर लन्डनमा बेच्ने गर्दथ्यो, तर यसले आर्थिक अर्थ राखेन। प्रमुख भारतीय निर्यात कपास सामान थियो, र यसको माग थियो

त्यसैले जब हेस्टिङ्सले कम्पनीका निर्देशकहरूलाई रेमिट्यान्सको वैकल्पिक माध्यम, एक दुर्लभ र बहुमूल्य कच्चा पदार्थ जुन सजिलै र लाभदायक रूपमा भारतबाट सिधै लन्डनमा पठाउन सकिन्छ भनेर बताए, तिनीहरूले तुरुन्तै चासो देखाए। प्रश्नमा रहेको कच्चा माल एक उच्च गुणस्तरको ऊन थियो: उत्कृष्ट नरम र टिकाउ जनावर डाउन जुन प्राचीन कालदेखि कश्मीरको प्रसिद्ध र्यापहरू, वा शालहरू बनाउन प्रयोग गरिँदै आएको थियो। यो तल सल-ऊन बाख्रामा मात्र पाइन्छ, र सल-ऊन बाख्रा पश्चिमी तिब्बतका केही क्षेत्रहरूमा मात्र पाइन्छ। यसले अन्यत्र प्रजनन गर्न अस्वीकार गर्यो। यो सबैले 1816 को सन्धिका शर्तहरू अन्तर्गत नेपालले आफ्नो सुदूरपश्चिमी प्रान्तहरू आत्मसमर्पण गर्नु पर्ने कारण स्पष्ट पार्छ। हेस्टिंग्सले आशा व्यक्त गरे कि यो क्षेत्र, आंशिक रूप से कम्पनी द्वारा कब्जा गरिएको र आंशिक रूपमा यसको पूर्व शासकहरूलाई पुनर्स्थापित, ब्रिटिश व्यापारीहरूलाई ऊन-उत्पादन क्षेत्रहरूमा सीधा पहुँच प्रदान गर्नेछ। 

त्यसैगरी लुधियानाका तत्कालीन एजेन्ट डेभिड ओक्टरलोनीले २४ अगस्ट १८१४ मा देहरादुनलाई "ट्रान्स-हिमालयन व्यापारको लागि सम्भावित रूपमा फस्टाउने उद्यम" भनेर उल्लेख गरे। उनले गढवाललाई राजस्वको दृष्टिले नभई सल ऊन उत्पादन हुने देशसँगको व्यावसायिक सञ्चारको सुरक्षाका लागि गाभ्ने विचार गरे। अंग्रेजहरूले चाँडै थाहा पाए कि कुमाऊँले तिब्बतसँग व्यापारको लागि राम्रो सुविधा प्रदान गरेको छ। तसर्थ, यी दुई क्षेत्रहरूको विलय तिनीहरूको रणनीतिक उद्देश्यको हिस्सा बन्यो।

राजनैतिक सुरक्षा[सम्पादन गर्नुहोस्]

जबकि व्यापार वास्तवमा कम्पनीको एक प्रमुख उद्देश्य थियो, यसबाट "राजनीतिक सुरक्षा" को अवधारणा बढ्यो, जसको अर्थ निरुत्साहित गर्ने रणनीति र पेशाका ठूला क्षेत्रहरू थिए। हेस्टिङ्सले व्यापारिक कारणले मात्र नेपालमाथि आक्रमण गरेको दाबीलाई प्रमाणले समर्थन गर्दैन। यो एक रणनीतिक निर्णय थियो। उनी हिन्दू पुनरुत्थान र क्षय हुँदै गएको मुगल साम्राज्यको बीचमा मराठा, सिख र गोर्खाहरूबीचको एकताप्रति सचेत थिए। उसले मध्य भारतमा मराठाहरू विरुद्ध विजयको पूर्व-आकर्षक योजनाहरू बनाइरहेको थियो, र दुई मोर्चाहरूमा लड्नबाट बच्नका लागि उसले नेपाललाई पहिले अपंग गर्नु आवश्यक थियो। 

यो त्रुटिपूर्ण रणनीति थियो भनेर पी.जे. मार्शलद्वारा व्याख्या गरिएको छ: "राजनीतिक सुरक्षा भनेको सैन्य तयारी हो। 1761-62 देखि 1770-71 सम्मको सैन्य खर्च 22 मिलियन पाउन्डको कुल खर्चको 44 प्रतिशत थियो। व्यापार र सुधार भन्दा युद्ध र कूटनीति। ; अधिकांश सैनिकहरू-राजनीतिज्ञहरू र गभर्नर जनरलहरूले विरलै बुझेका थिए। बंगालको राजनैतिक सुरक्षा उनीहरूको पहिलो प्राथमिकता थियो र उनीहरूले सुरक्षालाई मैसूर, मराठा, पिन्डारी, नेपाली र बर्मीहरूको अधीनताको आवश्यकताको रूपमा व्याख्या गरे।"

सुगौली सन्धी[सम्पादन गर्नुहोस्]

सुगौली सन्धि 4 मार्च 1816 मा अनुमोदन भएको थियो। सन्धि अनुसार नेपालले सबै सिक्किम (दार्जिलिङ सहित), कुमाऊँ र गढवाल र पश्चिमी तराईका क्षेत्रहरू गुमाए। मेची नदी राज्यको नयाँ पूर्वी सिमाना र महाकाली नदी राज्यको पश्चिम सिमाना बनेको छ । तराई क्षेत्रको आम्दानीको नोक्सानीको क्षतिपूर्ति गर्न ब्रिटिश ईस्ट इन्डिया कम्पनीले वार्षिक दुई लाख रुपैयाँ तिर्ने थियो। अंग्रेजहरूले निवासी स्थापना की। [47] काठमाडौंमा बेलायती बासिन्दा हुने डर अन्ततः निराधार साबित भयो, किनकि नेपालका शासकहरूले त्यहाँका बासिन्दालाई भर्चुअल नजरबन्दमा राख्ने हदसम्म अलग्याउन सफल भए।

तराई भूमि, तथापि, अंग्रेजहरू शासन गर्न कठिन साबित भयो र तिनीहरूमध्ये केही 1816 पछि राज्यमा फिर्ता गरियो र तदनुसार वार्षिक भुक्तानी समाप्त भयो। [48] तर, नेपाल–अङ्ग्रेज युद्ध सकिएपछि पनि दुई राज्यबीचको सीमा विवाद समाधान हुन सकेको छैन । नेपाल र अवध बीचको सिमाना सन् १८३० सम्म समायोजन हुन सकेन। र त्यो नेपाल र बेलायती क्षेत्रहरू बीच धेरै वर्ष पछि दुई सरकारहरू बीच छलफलको विषय बनेको थियो। [४९]

अंग्रेजों को या तो अस्तित्व या एक राज्य को स्वतन्त्रता को नष्ट करने का इरादा नहीं थी जो उपयोगी रूप से उन और चीन को निर्भरता के बीच interposed गया था. [50] लर्ड हेस्टिङ्सले नेपाललाई टुक्र्याउने योजना चीनको विरोध गर्ने डरले त्यागेका थिए - जसको सिद्धान्तमा नेपाल अधिपति थियो। 1815 मा, जब ब्रिटिश सेनाहरू सुदूर पश्चिम नेपालमा अभियान गरिरहेका थिए, एक उच्च-पदाधिकारी मान्चु अधिकारीले चीनबाट ल्हासासम्म ठूलो सैन्य बल लिएर अघि बढे; र अर्को वर्ष, एङ्ग्लो-नेपाल सन्धिमा हस्ताक्षर भएपछि, चिनियाँ सेना फेरि दक्षिणतिर, नेपालको सिमानासम्म पुग्यो। नेपालीहरू आतंकित भए, किनकि सन् १७९२ को चिनियाँ आक्रमणको सम्झनाहरू अझै ज्वलन्त थिए, र त्यहाँ तत्काल कूटनीतिक गतिविधिको लहर थियो। हेस्टिङ्सले शाही अधिकारीहरूलाई नरम आश्वासनहरू पठाए, र काठमाडौंमा भर्खरै आएका ब्रिटिश निवासीलाई आफ्ना झोलाहरू प्याक गर्न र चिनियाँहरूले फेरि आक्रमण गरेमा तुरुन्तै छोड्न तयार हुन आदेश दिए।