सरमा

सरमा
सीता र सरमा (दायाँ) कुराकानी गर्दै
आबद्ध	लङ्काकी रानी
लिङ्ग	महिला
वंशावली
जीवनसाथी	विभीषण
सन्तानहरू	त्रिजटा, तरणीसेन

हिन्दु महाकाव्य रामायण का अनुसार, सरमा लङ्काका राक्षस राजा रावणका भाइ विभीषणकी पत्नी हुन्। कतै उनलाई एक राक्षसीका रूपमा वर्णन गरिएको छ भने, कतै उनलाई गन्धर्व वंशको मानिएको छ। सबै विवरणहरू के कुरामा सहमत छन् भने सरमा अयोध्याका राजकुमार तथा भगवान् विष्णुका अवतार रामकी पत्नी सीताप्रति निकै मैत्रीपूर्ण थिइन्, जसलाई रावणले अपहरण गरी लङ्कामा बन्दी बनाएको थियो। आफ्ना पति विभिषणले रावण विरुद्धको युद्धमा रामलाई साथ दिएझैँ, सरमाले पनि सीताप्रति दयाभाव देखाउँदै रामलाई सहयोग गरेकी थिइन्। सरमा र विभिषणकी त्रिजटा नामकी छोरी थिइन्।

सीतासँगको सम्बन्ध

कामिल बुल्के (राम-केन्द्रित साहित्यका विज्ञ) का अनुसार, मूल रामायण मा सरमाको उल्लेख छैन। यद्यपि, पछिल्ला समयमा थपिएका सामग्रीहरूका सबै संस्करणहरूमा उपलब्ध छन् — तिनले वाल्मीकि रामायणमा उनको नाम उल्लेख गरेका छन्। उनी पहिलो पटक 'माया-शीर्ष' अर्थात् रामको भ्रमपूर्ण टाउकोको प्रसङ्गमा देखा पर्छिन्। लङ्काका राजा रावणले अयोध्याका राजकुमार रामकी पत्नी सीताको अपहरण गरेका थिए र उनलाई बारम्बार आफूसँग विवाह गर्न आग्रह गर्थे, तर सीताले हरेक पटक अस्वीकार गर्थिन्। राम आफ्नो वानर सेनासहित लङ्का ओर्लिएपछि, रावणले आफ्ना जादुगर विद्युज्जिह्वलाई सीतालाई रामको मृत्यु भएको विश्वास दिलाउन सकियोस् भनेर टाउको र धनुषको भ्रमपूर्ण रूप (माया) सिर्जना गर्न लगाउँछन्।

जादुगरले सो आज्ञा पालन गर्दै सीता बन्दी बनाइएकी अशोक वाटिकामा काटिएको टाउको र धनुष प्रस्तुत गर्छन्। आफ्ना "मृत" पतिको टाउको देखेर सीता रावणकै अगाडि विलाप गर्न थाल्छिन्। केही समयपछि रावण आफ्ना मन्त्रीहरूसँगको बैठकका लागि निस्कन्छन् र उनको प्रस्थानसँगै टाउको र धनुष हराउँछन्। त्यसपछि सरमा सीताको नजिक आउँछिन् र रावणको यो छल सीतासमक्ष छर्लङ्ग पारिदिन्छिन्। उनले आफूले रावणको यो षड्यन्त्र गोप्य रूपमा देखेको र त्यो टाउको केवल जादुको खेल मात्र भएको बताउँछिन्। उनले सीतालाई राम सुग्रीवको नेतृत्वमा रहेको आफ्नो सेनासहित लङ्का आइपुगेको र आफूले रामलाई आफ्नै आँखाले देखेको जानकारी पनि दिन्छिन्। उनले सीताको तर्फबाट रामलाई कुनै सन्देश पठाउनु छ कि भनेर पनि सोध्छिन्। सीताले बरु सरमालाई रावणले आफूलाई लिएर के योजना बनाइरहेको छ भन्ने कुरा बुझ्न अनुरोध गर्छिन्। सरमाले आफ्नी आमा र बुद्धिमान् वृद्ध मन्त्रीहरूको सल्लाहका बाबजुद रावणले सीतालाई रामलाई सुम्पन अस्वीकार गरेको कुरा पत्ता लगाएर सीतालाई सुनाउँछिन्। सरमालाई सीताकी "प्यारी सखी" र साथीको रूपमा वर्णन गरिएको छ।

उत्तरी संस्करणमा सरमाका बारेमा अर्को एउटा प्रसङ्ग थपिएको छ। 'सरमा-वाक्यम्' (सरमासँगको कुराकानी) नामक सर्गमा सरमाले हनुमानद्वारा लङ्का दहन गरिएको कुरा सीतालाई कसरी सुनाउँछिन् भन्ने वर्णन गरिएको छ। यो घटना राम लङ्का आउनुअघि, जब उनले अपहरित सीताको खोजीका लागि हनुमानलाई पठाएका थिए, त्यस समयको हो।

विभिषणसँगको सम्बन्ध

विभिषण आफ्नी पत्नी सरमाका साथमा।

माया-शीर्ष (भ्रमपूर्ण टाउको) वा सरमा-वाक्यम् को कुनै पनि प्रसङ्गले सरमा र विभिषणबीचको सम्बन्धलाई स्पष्ट रूपमा इङ्गित गर्दैनन्। लङ्कामा हनुमानले सीतालाई भेट्दा सीताले नाम उल्लेख नगरिएकी विभिषणकी पत्नीको बारेमा मात्र बताएकी थिइन्। सीताले हनुमानलाई बताए अनुसार—युद्धमा रामको पक्ष लिने—विभिषणकी पत्नीले आफ्नी छोरी कला (रामायणका अन्य संस्करणहरूमा नन्दा वा अनला भनिएको) लाई रावणको मनसाय बुझ्न पठाएकी थिइन्। विभिषण र रावणका वृद्ध तथा बुद्धिमान् मन्त्री अविन्ध्यको सल्लाहका बाबजुद रावणले सीतालाई रामलाई नसुम्पने निर्णय गरेको जानकारी ती छोरीले सीतालाई दिएकी थिइन्।

रामायण मा सीताका चारजना हितैषीहरू देखा पर्छन् — नाम नखुलाइएकी विभिषणकी पत्नी, कला, त्रिजटा र सरमा। समयसँगै पछिल्ला राम-केन्द्रित साहित्यहरूमा सरमालाई विभिषणकी पत्नी र त्रिजटालाई उनकी छोरीको रूपमा चिनिन थालिएको छ।

सरमालाई विभिषणकी पत्नीको रूपमा चिनाउने काम रामायणको अन्तिम पुस्तक उत्तरकाण्ड मा निकै अगाडि नै गरिएको छ, जसलाई मूल पाठमा पछि थपिएको मानिन्छ। यसमा रावणले गन्धर्व शैलुषकी छोरी सरमालाई आफ्ना भाइ विभिषणकी पत्नी बनाउन ल्याएको उल्लेख छ।