साम्भर
 | |
| प्रकार | मसलेदार शाकाहारी करी |
|---|---|
| उत्पत्ति स्थान | भारत |
| क्षेत्र वा राज्य | दक्षिण भारत |
| खान उपयुक्त | तातो |
| मुख्य सामग्रीहरू | तित्रीको झोल, दाल, तरकारी |
साम्भर दालमा आधारित मसलेदार तरकारीयुक्त करी वा स्ट्यु हो, जुन रहरको दाल र तित्रीको झोल प्रयोग गरी पकाइन्छ। यसको उत्पत्ति दक्षिण भारतीय व्यञ्जनमा भएको हो र यो भारतका अन्य भागहरूमा पनि खाइन्छ।
इतिहास
[सम्पादन गर्नुहोस्]साम्भरको अभिलेखित इतिहास अस्पष्ट छ।[१]
विजयनगर साम्राज्यका राजा कृष्णदेवरायद्वारा रचित तेलुगु कविता अमुक्तमाल्यदा (लगभग १५१७) को श्लोक २.९८ मा "sambarampuchintapandu" शब्दको उल्लेख गरिएको छ। आन्ध्र विश्वविद्यालयका श्रीनिवास सिस्टलाद्वारा सन् २०१० मा गरिएको अनुवादअनुसार, उक्त कवितामा हालको तमिलनाडुको श्रीविल्लिपुथुरमा पेरियालवारकी पत्नीले यात्राका लागि तयार पारेको भोजनको वर्णन गर्दै "छुट्टाछुट्टै प्याकमा राखिएका साम्भरका सामग्री, गुड र तित्रीको लेदो" को उल्लेख गरिएको छ। बहुजनपल्ली सीतारामाचार्युलुको शब्दरत्नाकरमु (१८८५) शब्दकोश र वेदम वेङ्कटराय शास्त्रीद्वारा सन् १९२७ मा प्रकाशित उक्त कविताको टीकाले पनि यस शब्दको यही अर्थ लगाएका छन्। त्यसैले सिस्टलाले १६औँ शताब्दीसम्म आइपुग्दा साम्भर तमिल भोजन परम्पराको अभिन्न अंश भइसकेको हुनुपर्ने अनुमान गरेका छन्।[२]
खाद्य इतिहासकार के. टी. आचाय (१९९४) का अनुसार, साम्भरको सबैभन्दा पुरानो उपलब्ध उल्लेख वर्तमान कर्नाटक क्षेत्रमा १७औँ शताब्दीमा "हुलि" नामबाट पाइन्छ।[३][४] सन् १६४८ मा कन्नड विद्वान गोविन्द वैद्यद्वारा रचित कन्थीरव नरसराज विजय ग्रन्थमा हुलि (पुलि) (शाब्दिक अर्थ: "अमिलोपन" को उल्लेख गरिएको छ। यसमा तरकारी र रहरको दाल प्रयोग गरी बनाइने, आधुनिक साम्भरसँग मिल्दोजुल्दो एक प्रकारको तरकारी झोलको वर्णन गरिएको छ।[१]
एउटा किंवदन्तीअनुसार, साम्भर पहिलो पटक तञ्जावुरको मराठा राज्यमा शहूजी प्रथम (शासनकाल: सन् १६८४–१७१२) को शासनकालमा बनाइएको थियो।[१] किंवदन्तीअनुसार, सम्भाजीको भ्रमणका बेला राजा वा उनका शाही भान्सेले परम्परागत अमटी (दालको झोल) मा प्रयोग हुने कोकमको सट्टा तित्री प्रयोग गरे र त्यसमा केही तरकारी पनि थपे। यसरी तयार भएको उक्त तरकारी झोललाई सम्भाजीको नामबाट साम्भर वा सम्भार नाम दिइयो।[५][६] सौरिश भट्टाचार्यले द ब्लुम्सबरी ह्यान्डबुक अफ इन्डियन कुजिन (२०२३) मा शहूजी प्रथम र सम्भाजीका पिता आपसमा सौतेनी दाजुभाइ भए पनि उनीहरूबीच राम्रो सम्बन्ध नरहेको उल्लेख गरेका छन्। त्यसैले उनले यस किंवदन्तीको विश्वसनीयता कमजोर रहेको टिप्पणी गरेका छन्। यद्यपि, भट्टाचार्यका अनुसार शहूजीले दुई परिवारबीच सौहार्दपूर्ण सम्बन्ध स्थापना गर्ने आफ्नो प्रयासको एक भागस्वरूप उक्त परिकारको नाम सम्भाजीको नामबाट राखेको हुन सक्ने सम्भावना पनि रहेको छ।[१]
क्षेत्रीय विविधता
[सम्पादन गर्नुहोस्]साम्भरको पिरोपन खाने व्यक्तिको रुचि र क्षेत्रीय परम्पराअनुसार फरक–फरक हुन सक्छ। यो प्रायः डोसा वा इडलीसँग खाइन्छ। धेरैजसो यसलाई भातमा मिसाएर मुरुक्कु वा आलुको चिप्सजस्ता कुरकुरा परिकारसँग पनि खाने गरिन्छ। साम्भर तमिलनाडुको भोजन परम्पराको एक प्रमुख परिकार हो।
भारतका दक्षिणी राज्यहरू—कर्नाटक, आन्ध्र प्रदेश, तेलङ्गाना, केरल र तमिलनाडु—मा साम्भर दालसँगै विभिन्न तरकारी वा नरिवल प्रयोग गरी बनाइन्छ। प्रत्येक क्षेत्रको साम्भर बनाउने आफ्नै शैली छ। एउटै प्रकारका तरकारी प्रयोग गरिए पनि मसला, अन्य सामग्री र बनाउने विधि भने क्षेत्रअनुसार फरक–फरक हुन्छन्।[७] कर्नाटकको तटीय तुलुभाषी क्षेत्रमा कोड्डेल (साम्भर) बनाउन मुख्य रूपमा नरिवल प्रयोग गरिन्छ। किसिएको नरिवललाई मसलासँग पिसेर लेदो बनाइन्छ, जसलाई उमालेका तरकारीमा मिसाइन्छ।[८] कन्नडभाषी क्षेत्रमा यसलाई सारु भनिन्छ।[९]
सन्दर्भ सामग्रीहरू
[सम्पादन गर्नुहोस्]
- 1 2 3 4 Bhattacharyya, Sourish (२०२३), "Sambar", in Colleen Taylor Sen; Sourish Bhattacharyya; Helen Saberi, The Bloomsbury Handbook of Indian Cuisine, Bloomsbury, पृ: ३३०, आइएसबिएन 9781350128651।
- ↑ Srinivas Sistla (२०२१-०४-२७), "Arey O Samba! Who invented Sambar?", The New Indian Express, अन्तिम पहुँच २०२५-०६-२०।
- ↑ Prasad, G. J. V. (२०१७), "Idli, Dosai, Sambar, Coffee: Consuming Tamil Identity", in Shweta Rao Garg; Deepti Gupta, The English Paradigm in India: Essays in Language, Literature and Culture, Springer Singapore, पृ: 98–99, आइएसबिएन 978-981-10-5332-0, २६ अक्टोबर २०२३-को मूल सङ्ग्रहित
|archiveurl=|url=आवश्यक (सहायता), अन्तिम पहुँच १८ मे २०१८। - ↑ Achaya, K. T. (१९९४), Indian Food: A Historical Companion, Oxford University Press, पृ: ११९, आइएसबिएन 9780195628456।
- ↑ "The story of how popular South Indian Sambar was invented; recipe inside", The Times of India, २३ मे २०२३, अन्तिम पहुँच २२ अक्टोबर २०२४।
- ↑ "A tale of two sambhars", The Hindu (en-INमा), ३० मार्च २०१२, आइएसएसएन 0971-751X, अन्तिम पहुँच २२ मे २०२४।
- ↑ Hebbars kitchen, "Sambar Recipe South Indian Vegetable Sambar in Cooker – 15 Mins", मूलबाट ४ अप्रिल २०२३-मा सङ्ग्रहित, अन्तिम पहुँच ४ अप्रिल २०२३।
- ↑ DNA, English Daily Newspaper, "The sambar saga: On the provenance and many variations of a south Indian staple", मूलबाट ४ अगस्ट २०२३-मा सङ्ग्रहित, अन्तिम पहुँच ५ अगस्ट २०२३।
- ↑ Aruna (२०१७-०१-१४), "Hitikida Avarekalu Saaru: A Winter Recipe from Karnataka", ãhãram, अन्तिम पहुँच २०२५-११-१९।