सोनकोश

सोनकोश / गदाधर / स्वर्णकोश ब्रह्मपुत्र नदीको एक उत्तरी सहायक नदी हो। यसको उद्गम उत्तर भुटानमा भएको हो। यो भारतको असम राज्यमा ब्रह्मपुत्र नदीसँग मिसिन्छ। सोनकोश नदी विभिन्न स्थानहरूमा विभिन्न नामले चिनिन्छ। यस नदीलाई ठाउँ विशेष अनुसार स्वर्णकोश, संकोश र गदाधर नामले पनि चिनिन्छ। अरु केही स्थानहरूमा यो गङ्गाधर नदी नामले पनि चिनिन्छ। भारतमा यो नदी असम र पश्चिम बंगालको सिमानामा बग्ने भएकोले यसको ठूलो भौगोलिक महत्त्व छ।

भुटानमा यसलाई पुनात्स्याङ चू (वाङ चू) भनिन्छ। यसको दुई मुख्य सहायक नदीहरू फो चू र मो चू पुनाखा क्षेत्रमा मिल्दछन्। यी दुई नदीको संगम नजिकै पुनाखा भुटानको एक प्रमुख ऐतिहासिक जोंग (गढी) रहेको छ, जुन ड्रम्टशाङ ल्हेच्त्शाङको जाडोयामको निवासस्थल पनि हो। भुटानबाट भारत पसिसकेपछि, यसले असम र पश्चिम बङ्गाल राज्यबीचको प्राकृति सिमाना बनाउँछ।

भुटानको सॉप्सोखार नजिक सोनकोश नदी

सोनकोश नदी किनारमा रहेको भुटानको वाङदुः फोदराङ जोंग

पुनाखामा बग्ने दुई प्रमुख सहायक नदीहरू मो चू र फो चू हुन्। यी दुईको संगम स्थानमै रहेको पुनाखा जोंग भुटानको एक अत्यन्त सुन्दर जोंग हो र ड्रम्टशाङ ल्हेच्त्शाङको जाडोयामको निवासस्थल पनि हो। फो चू नदीको माथिल्लो भाग हिउँ जम्ने सम्भावना हुने क्षेत्र हो, र हिमनदीको ताल विस्फोटका कारण आउने बाढीले जोंगलाई पटक-पटक क्षति पु¥याएको छ। भारतमा प्रवेश गरेपछि, यो असम र पश्चिम बङ्गालको सिमानामा बग्दछ। १,३६४ मिटर (४,४७५ फिट) उचाइमा रहेको वाङदुः फोदराङमा यो नदी पश्चिमतर्फ बग्ने टाङ चू सँग मिसिन्छ र एक गहिरो खोँचमा प्रवेश गर्छ। वाङदुः फोदराङदेखि डगाना जाने राजमार्ग प्रायः यस नदीसँगै अगाडि बढ्दछ। टाक्सा शहर नजिक पश्चिमतर्फ बग्ने हारा चू सँग पनि यसको संगम हुन्छ। भुटानको अन्तिम मुख्य सहायक नदी डगाना चू हो।

यसका अतिरिक्त, भुटानको फो चू र मो चू नदीको संगमबाट यस नदीको उत्पत्ति भएको मानिन्छ। यी हिउँले भरिएका नदीहरू भुटानको उत्तर भागको हिमालय पर्वतबाट उत्पन्न भएका हुन्। सोनकोश नदीको मूल स्रोत भुटानको उत्तर भागमा हो, जहाँ हिमालयबाट गलेको हिउँ र हिउँदले यसलाई पानी प्रदान गर्दछ। भुटान हुँदै दक्षिणतर्फ लगभग २१४ किलोमिटर बगेपछि, यो भारत प्रवेश गर्छ र असमको धुब्री जिल्लाको गौँरीपुर नजिक ब्रह्मपुत्र नदीमा मिसिन्छ। राइडाक नदीको जलाधार बाहेक यसको जलाधार क्षेत्रफल १२,०६१ वर्ग किलोमिटर रहेको छ, जसका कारण यो क्षेत्रको जल व्यवस्थाको एक महत्त्वपूर्ण भाग हो।

भुटानको पुनाखा उपत्यकाको पानी निकास गर्ने ब्रह्मपुत्रको एक प्रमुख सहायक नदीको रूपमा पनि सोनकोश नदी चिनिन्छ।

प्राकृतिक सौन्दर्य

नदीको निलो-हरियो रंग, उद्गम क्षेत्र, र किनारका भू-आकृतिहरू सबैका लागि परिचित छन्। यो अत्यन्त लोकप्रिय पिकनिक स्थल हो। पश्चिम बंगाल र असमको सीमाना आसपासको साथै टाढाटाढाका बासिन्दाहरूको लागि पनि यो मनपर्ने ग्रीष्मकालीन गन्तव्य हो। सेतो बालुवाको फैलावट र निलो-हरियो पारदर्शी पानीले यस्तो अनुपम सौन्दर्य सिर्जना गर्छ जुन गर्मी छुट्टी मनाउनको लागि आदर्श स्थल बनाउँछ। मोटा बालुवा र रेशमी पानीबीचको सन्तुलन एक आकर्षक विरोधाभास जस्तो देखिन्छ।

सांस्कृतिक तथा आर्थिक महत्त्व

पारिस्थितिक महत्त्वका अतिरिक्त, सोनकोश नदी यसको जलाधार क्षेत्रमा बसोबास गर्ने मानिसहरूको जीविकाको अभिन्न हिस्सा हो। यसले कृषि, माछा पालन, र यातायातमा सहयोग पुर्‍याउँछ। नदीको उपजाऊ बाढीको समथर भूभाग कृषकहरूको लागि अमूल्य स्रोत हो। वार्षिक बाढी विनाशकारी भए तापनि, यसले जमिनमा उपजाऊ माटो फालेर उत्पादन क्षमतामा वृद्धि गर्दछ।

जलविद्युत परियोजनाहरू

भारत र भुटानले केही जलविद्युत परियोजनाहरूमा सहमति जनाएका छन्, जसमा प्रमुख दुई छन् – पुनात्स्याङचू–१ एचईपी र पुनात्स्याङचू–२ एचईपी। २०१६ को जुलाईमा भारतको मन्त्रिपरिषद्ले यस परियोजनाको लागि संशोधित लागत ₹९३७५.५८ करोड स्वीकृत गरेको थियो।

अर्को जलविद्युत परियोजना पुनात्स्याङचू–२ पश्चिम भुटानको वाङदुः फोदराङ ड्जोंगखागमा अवस्थित छ। यो १०२० मेगावाटको रन-अफ-द-रिभर परियोजना हो, जसको अनुमानित वार्षिक क्षमता ४३५७ मिलियन युनिट विद्युत हो। २०१० को डिसेम्बर महिनामा सुरु भएको यस परियोजनाको लागि पनि भारतको केन्द्रीय मन्त्रिपरिषद्ले ₹७२९०.६२ करोडको संशोधित लागत अनुमोदन गरेको थियो।

सहायक नदीहरू

सोनकोश नदीका दुई मुख्य सहायक नदीहरू छन्:

• मो चू (मोचू) :
  • भुटानको उच्च भूभागबाट उत्पत्ति हुन्छ,
  • दक्षिणतर्फ बग्दछ, जसले सोनकोशको प्रवाहमा ठूलो योगदान दिन्छ,
  • सोनकोशको दुई मुख्य सहायक नदीहरूमध्ये एक हो।
• फो चू (फोचू) :
  • उत्पत्ति भुटानमा,
  • सोनकोशसँग मिसिन्छ,
  • माथिल्लो भूभाग हिउँले ढाकिने भएकाले प्रवाहमा मौसमी उतारचढाव आउन सक्छ।

सन्दर्भ सामग्री

• Jordans, Bart (२००५), Bhutan: A Trekker's Guide, Cicerone, आइएसबिएन 1-85284-398-5। 

• Himalayan Maphouse, Bhutan Himalaya, 1:390,000। 

बाह्य लिङ्कहरू

• भुटानका नदी प्रणालीबारे जानकारी