सोनम वाङचुक

सोनम वाङ्चुक
जन्म	(1966-09-01) १ सेप्टेम्बर १९६६ उलेटोक्पो, अल्ची, लद्दाख, भारत
राष्ट्रियता	भारतीय
मातृ शिक्षाप्रतिष्ठान	राष्ट्रिय प्रौद्योगिकी संस्थान, श्रीनगर
संस्थान	लद्दाख विद्यार्थी शैक्षिक तथा सांस्कृतिक आन्दोलन (SECMOL)
चिनारीको कारण	आइस स्तूप, अपरेसन न्यू होप, शिक्षा सुधार
राजनीतिक दल	न्यू लद्दाख मुभमेन्ट (NLM)
पिता	सोनम वाङ्याल
पुरस्कार	रमन म्यागसेसे पुरस्कार (२०१८) तथा अन्य

सोनम वाङ्चुक (जन्म १ सेप्टेम्बर १९६६) एक भारतीय अभियन्ता, नवप्रवर्तक, शिक्षा सुधारक, वातावरण संरक्षण अभियन्ता तथा सामाजिक कार्यकर्ता हुन्। उनी लद्दाख विद्यार्थी शैक्षिक तथा सांस्कृतिक आन्दोलन (SECMOL) का संस्थापक–निर्देशक तथा हिमालयन इन्स्टिच्युट अफ अल्टरनेटिभ्स, लद्दाख (HIAL) का संस्थापक हुन्।

वाङ्चुक विशेषतः आइस स्तूप प्रविधिको विकास, अपरेसन न्यू होप मार्फत विद्यालय शिक्षा सुधार, तथा लद्दाखमा स्थानीय आवश्यकता अनुरूप वैकल्पिक शिक्षाको विकासका लागि परिचित छन्। सन् २०१८ मा उनलाई एसियाको प्रतिष्ठित रमन म्यागसेसे पुरस्कार प्रदान गरिएको थियो।

प्रारम्भिक जीवन तथा शिक्षा

सोनम वाङ्चुकको जन्म १ सेप्टेम्बर १९६६ मा भारतको लद्दाख क्षेत्रस्थित उलेटोक्पो गाउँमा भएको थियो। उनका पिता सोनम वाङ्याल लद्दाखका एक प्रख्यात राजनीतिक व्यक्तित्व थिए।

उनको गाउँमा विद्यालयको सुविधा नहुँदा उनले करिब नौ वर्षको उमेरसम्म आफ्नी आमाबाट घरमै मातृभाषामा प्रारम्भिक शिक्षा प्राप्त गरेका थिए। त्यसपछि उनी श्रीनगरमा औपचारिक विद्यालय शिक्षाका लागि भर्ना भएका थिए।

उच्च माध्यमिक शिक्षा पूरा गरेपछि उनले राष्ट्रिय प्रौद्योगिकी संस्थान, श्रीनगर (तत्कालीन Regional Engineering College) बाट यान्त्रिक इन्जिनियरिङमा स्नातक उपाधि हासिल गरे।

इन्जिनियरिङ अध्ययन पूरा गरेपछि उनले सरकारी वा निजी क्षेत्रमा रोजगारी गर्नुको सट्टा लद्दाखको शिक्षा प्रणालीमा सुधार ल्याउने उद्देश्यले काम गर्न थाले। सन् १९८८ मा उनले आफ्ना सहपाठीहरूसँग मिलेर लद्दाख विद्यार्थी शैक्षिक तथा सांस्कृतिक आन्दोलन (SECMOL) स्थापना गरे, जसले स्थानीय भाषा, संस्कृति तथा अनुभवमा आधारित शिक्षालाई प्रवर्द्धन गर्ने उद्देश्य लिएको थियो।

SECMOL को स्थापना

स्नातक अध्ययन पूरा गरेपछि सन् १९८८ मा सोनम वाङ्चुकले आफ्ना भाइ तथा पाँच जना युवा लद्दाखी सहकर्मीसँग मिलेर लद्दाख विद्यार्थी शैक्षिक तथा सांस्कृतिक आन्दोलन (Students' Educational and Cultural Movement of Ladakh, SECMOL) स्थापना गरेका थिए। यो संस्था स्थापना गर्नुको मुख्य उद्देश्य लद्दाखमा लागू गरिएको औपचारिक शिक्षा प्रणालीमा सुधार गर्नु, स्थानीय संस्कृति र भाषासँग मेल खाने शिक्षाको प्रवर्द्धन गर्नु तथा ग्रामीण युवाहरूलाई व्यावहारिक र जीवनोपयोगी सीप प्रदान गर्नु थियो।

SECMOL को स्थापना गर्ने अधिकांश युवा आफूहरू पनि लद्दाखमा लागू गरिएको बाह्य शिक्षा प्रणालीका "पीडित" रहेको अनुभव साझा गर्थे। उनीहरूका अनुसार विद्यालयमा पढाइने पाठ्यक्रम, शिक्षण माध्यम तथा मूल्याङ्कन प्रणाली स्थानीय सामाजिक, सांस्कृतिक तथा भौगोलिक अवस्थासँग मेल खाँदैनथ्यो, जसका कारण ठूलो सङ्ख्यामा विद्यार्थीहरू सरकारी परीक्षामा असफल हुने गर्थे। यही समस्याको समाधान खोज्ने उद्देश्यले SECMOL को स्थापना गरिएको थियो।

संस्थाले प्रारम्भिक चरणमा सरकारी विद्यालयहरूमा शिक्षा सुधारका लागि अनुसन्धान, शिक्षक तालिम, स्थानीय भाषामा शैक्षिक सामग्री विकास तथा विद्यार्थीहरूको सिकाइ उपलब्धि सुधारका कार्यक्रम सञ्चालन गर्यो। यसका अतिरिक्त, विद्यालय शिक्षा, वातावरण संरक्षण, स्थानीय संस्कृति, ग्रामीण विकास तथा युवाको नेतृत्व विकाससम्बन्धी रेडियो कार्यक्रम, भिडियो सामग्री तथा जनचेतनामूलक अभियानहरू पनि सञ्चालन गरिए।

पछिल्ला वर्षहरूमा लेह नजिकै स्थापना गरिएको SECMOL क्याम्पस संस्थाको प्रमुख गतिविधि केन्द्रका रूपमा विकसित भयो। यो क्याम्पस सौर्य ऊर्जाबाट सञ्चालित, वातावरणमैत्री तथा आत्मनिर्भर "इको–गाउँ" का रूपमा परिचित छ। यहाँ विद्यार्थी, शिक्षक तथा स्वयंसेवकहरूले सँगै बस्ने, काम गर्ने र सिक्ने अभ्यास अपनाउँछन्। औपचारिक शैक्षिक विषयसँगै लद्दाखी भाषा, इतिहास, संस्कृति, परम्परागत ज्ञान, हस्तकला, कृषि, नवीकरणीय ऊर्जा, निर्माण प्रविधि तथा नेतृत्व विकाससम्बन्धी व्यावहारिक शिक्षा प्रदान गरिन्छ।

SECMOL अन्तर्गत सञ्चालन हुने SECMOL Alternative School विशेष रूपमा सरकारी विद्यालयको माध्यमिक परीक्षा (कक्षा १०) मा असफल भएका विद्यार्थीहरूका लागि स्थापना गरिएको हो। यस विद्यालयमा परीक्षाको नतिजाभन्दा पनि विद्यार्थीको सिक्ने इच्छा, सिर्जनशीलता तथा व्यावहारिक क्षमतालाई प्राथमिकता दिइन्छ। यहाँ "Head, Heart and Hands" (मस्तिष्क, हृदय र हात) को अवधारणामा आधारित अनुभवात्मक शिक्षण पद्धति अपनाइन्छ, जसमा विद्यार्थीहरूले आफ्नै सहभागितामा सौर्य ताप प्रणाली, माटोका भवन, नवीकरणीय ऊर्जा तथा अन्य नवप्रवर्तनात्मक परियोजनाहरू विकास गर्छन्।

SECMOL ले लद्दाखको शिक्षा क्षेत्रमा गरेको योगदानका कारण यसलाई भारतको वैकल्पिक शिक्षा आन्दोलनको एक सफल नमुनाका रूपमा हेरिन्छ। यस संस्थाले पछि सन् १९९४ मा सुरु गरिएको अपरेसन न्यू होप शिक्षा सुधार कार्यक्रमका लागि आधार तयार गरेको मानिन्छ।

अपरेसन न्यू होप

अपरेसन न्यू होप (Operation New Hope) लद्दाखको सरकारी विद्यालय शिक्षामा गुणस्तरीय सुधार ल्याउने उद्देश्यले सन् १९९४ मा सुरु गरिएको एक शिक्षा सुधार अभियान हो। यो कार्यक्रम लद्दाख विद्यार्थी शैक्षिक तथा सांस्कृतिक आन्दोलन (SECMOL), लद्दाख हिल डेभलपमेन्ट काउन्सिल, जम्मु तथा कश्मीर सरकारको शिक्षा विभाग, स्थानीय समुदाय तथा विभिन्न गैरसरकारी संस्थाहरूको सहकार्यमा सञ्चालन गरिएको थियो।

यस अभियानको प्रमुख अवधारणा सोनम वाङ्चुक तथा उनका सहकर्मीहरूले विकास गरेका थिए। उनीहरूका अनुसार लद्दाखमा लागू गरिएको परम्परागत विद्यालय प्रणाली स्थानीय भाषा, संस्कृति, जलवायु तथा जीवनशैलीसँग मेल नखाने भएकाले ठूलो सङ्ख्यामा विद्यार्थीहरू माध्यमिक तहको परीक्षामा असफल भइरहेका थिए। अपरेसन न्यू होपले यही अवस्थालाई सुधार गरी स्थानीय आवश्यकता अनुरूपको गुणस्तरीय शिक्षाको विकास गर्ने लक्ष्य लिएको थियो।

कार्यक्रम अन्तर्गत विद्यालय व्यवस्थापन, शिक्षक, अभिभावक, स्थानीय समुदाय तथा सरकारी निकायबीच साझेदारीको अवधारणा लागू गरिएको थियो। विद्यालयहरूमा नियमित अनुगमन, शिक्षक तालिम, स्थानीय भाषामा शिक्षण सामग्रीको विकास, पुस्तकालय स्थापना, प्रयोगात्मक सिकाइ, विद्यार्थी केन्द्रित शिक्षण विधि तथा सामुदायिक सहभागिता बढाउने विभिन्न कार्यक्रम सञ्चालन गरिएका थिए।

अपरेसन न्यू होप अन्तर्गत सरकारी विद्यालयहरूको शैक्षिक गुणस्तर सुधार गर्न विद्यालय विकास योजना तयार गर्ने, शिक्षकहरूको उत्तरदायित्व बढाउने, विद्यालय भवन तथा आधारभूत पूर्वाधारको स्तरोन्नति गर्ने, विद्यार्थीहरूको सिकाइ उपलब्धिको नियमित मूल्याङ्कन गर्ने तथा समुदायलाई विद्यालय व्यवस्थापनमा सक्रिय रूपमा सहभागी गराउने कार्यहरूलाई प्राथमिकता दिइएको थियो।

यस अभियानको परिणामस्वरूप केही वर्षभित्रै लद्दाखका सरकारी विद्यालयहरूको माध्यमिक तह (कक्षा १०) को उत्तीर्ण दर उल्लेखनीय रूपमा वृद्धि भएको विभिन्न अध्ययनहरूले उल्लेख गरेका छन्। यसका साथै विद्यालय छोड्ने दर घट्नु, स्थानीय समुदायको सहभागिता बढ्नु तथा शिक्षाप्रतिको जनविश्वासमा सुधार आउनु यस कार्यक्रमका प्रमुख उपलब्धिहरू मानिन्छन्।

शिक्षा सुधारको क्षेत्रमा अपरेसन न्यू होपलाई भारतको सफल सामुदायिक शिक्षा सुधार अभियानमध्ये एक मानिन्छ। यस अभियानबाट प्राप्त अनुभवका आधारमा SECMOL ले वैकल्पिक शिक्षा, वातावरणीय शिक्षा तथा दिगो विकाससम्बन्धी अन्य परियोजनाहरू सञ्चालन गर्न थालेको थियो।

सोनम वाङ्चुकको शिक्षा सुधारसम्बन्धी कार्य तथा अपरेसन न्यू होपमार्फत पुर्‍याएको योगदानका कारण उनी राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा परिचित बनेका हुन्। यस अभियानले लद्दाखको विद्यालय शिक्षामा दीर्घकालीन सुधार ल्याएको उदाहरणका रूपमा शिक्षा क्षेत्रमा व्यापक रूपमा उद्धृत गरिन्छ।

आइस स्तूप परियोजना

आइस स्तूप (Ice Stupa) उच्च हिमाली तथा शुष्क क्षेत्रमा पानीको अभाव न्यूनीकरण गर्ने उद्देश्यले सोनम वाङ्चुक र उनका सहकर्मीहरूले विकास गरेको कृत्रिम हिमनदी (ग्लेसियर) प्रविधि हो। यस प्रविधिमा जाडोयाममा उपलब्ध अतिरिक्त पानीलाई गुरुत्वाकर्षणको सहायताले माथितर्फ फोहराजस्तो छर्केर अत्यधिक चिसो तापक्रममा शङ्कु (स्तूप) आकारको बरफको संरचना बनाइन्छ। यस्तो संरचनामा सञ्चित बरफ वसन्त र गर्मीयाममा क्रमिक रूपमा पग्लने भएकाले खेतीपाती तथा खानेपानीका लागि आवश्यक पानी उपलब्ध गराउन सहयोग पुग्छ।

लद्दाखजस्ता चिसा मरुभूमि क्षेत्रहरूमा प्राकृतिक हिमनदीहरू गर्मीयाम सुरु हुनुअघि नै तीव्र रूपमा पग्लन थाल्ने भएकाले बाली लगाउने समयमा पानीको अभाव हुने समस्या देखिन्छ। यस समस्याको समाधानका रूपमा सोनम वाङ्चुकले सन् २०१३–२०१४ तिर आइस स्तूपको अवधारणा विकास गरेका थिए। यसको उद्देश्य जाडोयाममा खेर जाने पानीलाई बरफका रूपमा सञ्चित गरी आवश्यक समयमा प्रयोग गर्नु थियो।

आइस स्तूप निर्माणका लागि पहाडी क्षेत्रबाट बग्ने पानीलाई पाइपमार्फत तल्लो स्थानसम्म ल्याइन्छ। उचाइको भिन्नताका कारण उत्पन्न हुने प्राकृतिक चाप (गुरुत्वाकर्षण) प्रयोग गरी पानीलाई माथितर्फ फोहराजस्तो छर्किन्छ। अत्यधिक चिसो तापक्रममा पानी तुरुन्तै जमेर स्तूप आकारको ठूलो बरफको संरचना तयार हुन्छ। यसको शङ्कु आकारका कारण सतह क्षेत्रफल कम हुने भएकाले बरफ ढिलो पग्लन्छ र धेरै समयसम्म सुरक्षित रहन्छ।

यस प्रविधिबाट सञ्चित पानी अप्रिलदेखि जुन महिनासम्म क्रमिक रूपमा पग्लने भएकाले खेती सुरु हुने समयमा सिँचाइका लागि पानी उपलब्ध हुन्छ। यसले फलफूल, तरकारी तथा अन्य कृषि उत्पादनमा सहयोग पुर्‍याउनुका साथै वृक्षारोपण, भू–क्षय नियन्त्रण तथा स्थानीय जलस्रोत संरक्षणमा पनि योगदान पुर्‍याएको छ।

आइस स्तूप परियोजनाले जलवायु परिवर्तनका कारण बढ्दो हिमनदी क्षय र मौसमी पानी अभावको समस्याको स्थानीय तथा कम लागतको समाधान प्रस्तुत गरेको भन्दै अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा व्यापक ध्यान आकर्षित गरेको छ। यस नवप्रवर्तनका लागि सोनम वाङ्चुकलाई सन् २०१६ मा रोलेक्स अवार्ड फर इन्टरप्राइज प्रदान गरिएको थियो।

यस परियोजनापछि भारतका अन्य हिमाली क्षेत्रका साथै नेपाल, भुटान, स्विजरल्यान्ड, पेरु तथा मध्य एसियाका केही क्षेत्रमा पनि यस्तै प्रविधिको अध्ययन तथा परीक्षण सुरु भएको छ। जलवायु परिवर्तनसँग अनुकूलन (climate change adaptation) को सफल स्थानीय नमुनाका रूपमा आइस स्तूप परियोजनालाई विभिन्न अन्तर्राष्ट्रिय संस्था, विश्वविद्यालय तथा अनुसन्धान केन्द्रहरूले अध्ययन गर्दै आएका छन्।

हिमालयन इन्स्टिच्युट अफ अल्टरनेटिभ्स, लद्दाख (HIAL)

हिमालयन इन्स्टिच्युट अफ अल्टरनेटिभ्स, लद्दाख (Himalayan Institute of Alternatives, Ladakh; HIAL) भारतको केन्द्रशासित प्रदेश लद्दाखको लेहस्थित एक वैकल्पिक उच्च शिक्षा तथा अनुसन्धान संस्था हो। यसको स्थापना सोनम वाङ्चुक र गीतााञ्जली जे. आङ्मोको पहलमा सन् २०१६ मा गरिएको थियो। HIAL को उद्देश्य हिमाली क्षेत्रका विद्यार्थीहरूलाई स्थानीय आवश्यकता, वातावरणीय दिगोपन तथा व्यावहारिक सीपमा आधारित उच्च शिक्षा प्रदान गर्नु हो।

HIAL को स्थापना लद्दाख विद्यार्थी शैक्षिक तथा सांस्कृतिक आन्दोलन (SECMOL) बाट प्राप्त अनुभवको निरन्तरताका रूपमा गरिएको हो। सोनम वाङ्चुकका अनुसार परम्परागत विश्वविद्यालय शिक्षा हिमाली समुदायका आवश्यकता र भौगोलिक अवस्थासँग पूर्ण रूपमा मेल खाँदैन। त्यसैले हिमाली क्षेत्रका लागि उपयुक्त, सन्दर्भमा आधारित तथा अनुभवात्मक उच्च शिक्षा प्रणाली विकास गर्ने उद्देश्यले यस संस्थाको स्थापना गरिएको थियो।

उद्देश्य तथा शैक्षिक दर्शन

HIAL को शैक्षिक दर्शन "३R बाट ३H" (3R to 3H) को अवधारणामा आधारित छ। परम्परागत शिक्षा प्रणालीका Reading, Writing र Arithmetic (३R) लाई मात्र केन्द्रमा राख्नुको सट्टा संस्थाले Bright Head (सक्षम मस्तिष्क), Kind Heart (संवेदनशील हृदय) र Skilled Hands (सीपयुक्त हात) को समन्वयमार्फत समग्र व्यक्तित्व विकासमा जोड दिन्छ।

यस संस्थामा "Learning by Doing" (गर्दै सिक्ने) सिद्धान्तलाई प्राथमिकता दिइन्छ। विद्यार्थीहरूलाई कक्षाकोठामा सीमित राख्नुको सट्टा अनुसन्धान, प्रयोग, सामुदायिक सेवा, स्थानीय समस्या समाधान तथा उद्यमशीलतामा सहभागी गराइन्छ।

शैक्षिक कार्यक्रम

HIAL ले हिमाली क्षेत्रका आवश्यकता अनुरूप बहुविषयक तथा अनुभवात्मक शिक्षामा आधारित कार्यक्रम सञ्चालन गर्दै आएको छ। संस्थाले विशेष रूपमा दिगो विकास, जलवायु परिवर्तन, नवीकरणीय ऊर्जा, हिमाली वास्तुकला, जल व्यवस्थापन, ग्रामीण उद्यमशीलता, वातावरणीय संरक्षण, स्थानीय शासन तथा सामाजिक नवप्रवर्तनसँग सम्बन्धित अध्ययन र अनुसन्धानलाई प्राथमिकता दिएको छ।

संस्थाले स्थानीय समुदाय, किसान, उद्यमी तथा अनुसन्धानकर्तासँग सहकार्य गर्दै विद्यार्थीहरूलाई वास्तविक सामाजिक तथा वातावरणीय समस्याको समाधान खोज्ने अवसर प्रदान गर्दछ। यस कारण HIAL लाई "अनुभवात्मक विश्वविद्यालय" (Experiential University) को अवधारणाको उदाहरणका रूपमा प्रस्तुत गरिन्छ।

दिगो क्याम्पस

लेह नजिकै फ्याङ क्षेत्रमा रहेको HIAL क्याम्पस वातावरणमैत्री निर्माण प्रविधि र नवीकरणीय ऊर्जाको प्रयोगका लागि परिचित छ। क्याम्पसका धेरै भवन स्थानीय माटो तथा प्राकृतिक सामग्रीबाट निर्माण गरिएका छन्। सौर्य ऊर्जाबाट ताप तथा विद्युत् उत्पादन गर्ने प्रणाली, वर्षा तथा हिमपानी सङ्कलन, फोहोर व्यवस्थापन र ऊर्जा दक्ष भवन निर्माणजस्ता प्रविधि प्रयोग गरी यसलाई न्यून कार्बन उत्सर्जन भएको शैक्षिक परिसरका रूपमा विकास गरिएको छ।

अनुसन्धान तथा नवप्रवर्तन

HIAL मा जलवायु परिवर्तनसँग अनुकूलन, हिमाली जलस्रोत संरक्षण, आइस स्तूप प्रविधि, दिगो कृषि, हरित प्रविधि, स्थानीय निर्माण सामग्री तथा सामाजिक नवप्रवर्तनसम्बन्धी विभिन्न अनुसन्धान तथा प्रयोगात्मक परियोजनाहरू सञ्चालन हुँदै आएका छन्। संस्थाले हिमाली समुदायका समस्या समाधान गर्ने प्रविधिको विकासलाई आफ्नो प्रमुख प्राथमिकतामध्ये एक मानेको छ।

प्रभाव

HIAL लाई हिमाली क्षेत्रका लागि सन्दर्भमा आधारित उच्च शिक्षाको नवीन नमुनाका रूपमा हेरिन्छ। यस संस्थाको शिक्षा, अनुसन्धान तथा सामुदायिक विकासको दृष्टिकोणले अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा पनि ध्यान आकर्षित गरेको छ। विभिन्न विश्वविद्यालय, अनुसन्धान संस्था तथा अन्तर्राष्ट्रिय सङ्गठनहरूले HIAL सँग सहकार्य गर्दै हिमाली क्षेत्रको दिगो विकाससम्बन्धी परियोजनाहरू सञ्चालन गरेका छन्।

बाह्य कडी

• सोनम वाङ्चुकको जीवनी
• चीनी उत्पादन बहिष्कारबारे सोनम वाङ्चुकको अपिल
• सोनम वाङ्चुकको अपिलसम्बन्धी समाचार
• भारतीय सेनाका लागि सौर्य तापयुक्त पाल तथा NSA अन्तर्गत गिरफ्तारीसम्बन्धी समाचार