स्वर्भानु

स्वर्भानु
सूर्य र चन्द्र ग्रहणका असुर; राहु र केतुको मूल संयुक्त रूप
आबद्ध	असुर, राहु र केतु
वासस्थान	पाताल
ग्रह	उत्तर र दक्षिण चन्द्र खण्ड
लिङ्ग	पुरुष
वंशावली
अभिभावकहरू	विप्रचित्ति (पिता) सिंहिका (माता)
सन्तानहरू	प्रभा (आयुसकी पत्नी र नहुषकी आमा)

स्वर्भानु (संस्कृत: स्वर्भानु, शाअ 'तेजको चमक') एक असुर हुन् जसलाई वैदिक पौराणिक कथाहरूमा परम्परागत रूपमा सूर्यग्रहण र चन्द्रग्रहणका लागि जिम्मेवार मानिन्छ। यो नाम पौराणिक कथाहरूमा असुर राहु र केतुको एक विशेषणको रूपमा पनि प्रयोग गरिन्छ, जो सूर्य ग्रहण र चन्द्र ग्रहणसँग सम्बन्धित छन्।

स्वर्भानुका पिता विप्रचित्ति हुन्। उनी एक शक्तिशाली दानव राजा र कश्यप ऋषिका छोरा थिए। विप्रचित्ति दानवहरूका सेनापति पनि हुन् भने र उनलाई धेरै शक्तिशाली भएको मानिन्छ। उनकी माताको नाम सिंहिका हो। सिंहिका दक्ष प्रजापतिकी छोरी र कश्यप ऋषिकी पत्नी दितिको सन्तान थिइन् (केही स्थानमा उनलाई विप्रचित्तिकी पत्नी र हिरण्यकशिपुकी बहिनीको रूपमा पनि वर्णन गरिएको छ)।

पौराणिक कथा

राहु

ऋग्वेदको पारिवारिक पुस्तकहरूमा स्वर्भानुलाई दुई पटक असुरको रूपमा वर्णन गरिएको छ। स्वर्भानुले सूर्यमाथि प्रहार गरी सूर्यलाई अन्धकारले ढाकेको वर्णन गरिएको छ। स्टेला क्राम्रिसले यो कार्यलाई स्वर्भानुलाई सूर्यभन्दा पनि महान् देवताको रूपमा चित्रण गरेको मान्दछन्। ऋग्वेदमा अगाडि वर्णन गरिएअनुसार, त्यसपछि स्वर्गका राजा इन्द्रले स्वर्भानुलाई प्रहार गरेर ढाल्छन् र ऋषि अत्रिले लुकेको सूर्यलाई फेला पारी आकाशमा पुनः स्थापित गर्छन्। स्वर्भानु पुनः यजुर्वेद र ब्राह्मण ग्रन्थहरूमा देखा पर्दछन्। 'ब्राह्मण' ग्रन्थहरूका अनुसार, स्वर्भानुले आदित्य (सूर्य) लाई अन्धकारले छेडेका थिए, जसलाई देवताहरूले स्वर (उच्चारण) को माध्यमबाट मुक्त गराएका थिए।

शुक्र का एक सहायकको रूपमा स्वर्भानु असुरहरूका गुरु पनि थिए। उनले छलकपटपूर्ण तरिकाले मोहिनीद्वारा अर्पण गरिएको अमृत पिए, जसका कारण तुरुन्तै शिरच्छेदन गरिए तापनि उनी दुई जीवको रूपमा अमर भए: उनको टाउको राहुको रूपमा र उनको शरीर केतुको रूपमा रहन पुग्यो। हिन्दु ज्योतिष शास्त्रमा स्वर्भानुको विभाजित रूप राहु र केतु लाई छायाग्रह मानिन्छ। यिनीहरूको भौतिक अस्तित्व नभएतापनि यिनीहरूले मानव जीवन र पृथ्वीमा गहिरो प्रभाव पार्ने विश्वास गरिन्छ। पौराणिक कथाहरूमा स्वर्भानुको टाउको काटिनु र अमर हुनुको गहिरो दार्शनिक अर्थ पनि छ जसमा राहुले कहिल्यै तृप्त नहुने इच्छा, सांसारिक मोह र बुद्धिको प्रतिनिधित्व गर्दछ भने केतुले मोक्ष, वैराग्य र आध्यात्मिक ज्ञानको प्रतिनिधित्व गर्दछ।

महाभारतका अनुसार, सूर्यदेवलाई "स्वर्भानुको शत्रु" को रूपमा पनि वर्णन गरिएको छ। स्वर्भानुले सूर्य र चन्द्रमा दुवैलाई वाणले प्रहार गर्ने गर्थे भनिन्छ र ती आकाशीय पिण्डहरूलाई ऋग्वेदमा जस्तै अत्रि ऋषिले पुनर्जीवित गर्दथे।

हरिवंश पुराणका अनुसार, स्वर्भानुले कालनेमीलाई ब्रह्माण्डको यात्रा गराएका थिए। एक पुराणमा स्वर्भानुलाई देवी सिंहिका (बिरालो वा सानी सिंहिनी) को छोरोको रूपमा वर्णन गरिएको छ।